“`html
طبق اطلاعات به دست آمده از خبرگزاری صحت خبر، محمد عبدی، کارگردان مستند «محاکمه آزادی»، در مورد انگیزههای خود برای ساخت این فیلم به صحت خبر اشاره کرد: سالهای زیادی است که مجذوب شخصیت مهندس مهدی بازرگان هستم. از زمانهای نوجوانی آثار او را مطالعه میکردم و همواره آرزوی آن را داشتم که مستندی درباره او تولید کنم. پیشتر نیز چندین شخصیت دیگر را مورد بررسی قرار داده بودم و بازرگان همیشه در فهرست علاقمندیهایم مورد توجه بود تا اینکه فرصت ساخت این پروژه مهیا شد.
وی اضافه کرد: این مستند تنها گوشهای از زندگی مهندس بازرگان را به تصویر میکشد و نمیتواند تمام مراحل گوناگون حیات او را نمایان سازد. این فیلم در واقع قسمتی از یک سهگانه است که دو قسمت قبلی آن به اتمام رسیده و قسمت سوم نیز به دورهای دیگر از زندگی او خواهد پرداخت. قسمت کنونی به دوران محاکمه نظامی بازرگان مربوط میشود؛ زمانی که به علت عضویت در جبهه ملی و همکاری با دکتر مصدق، در سال ۱۳۴۰ تحت همین اتهامات دستگیر و محاکمه گردید.
عبدی گفت: در این مستند به طور دقیق به چگونگی دستگیری، دلایل وقوع این بازداشت، مراحل محاکمه، دفاعیات او در دادگاه و تجربیات زندان پرداختهام. بازرگان نیز همچون مصدق، مسیر مشابهی را تجربه کرد؛ از محاکمات نظامی گرفته تا محکوم شدن به ده سال حبس، و در نهایت عفو این شخصیت توسط شاه.
تدوین صحنههای دادگاه و استفاده از آرشیو؛ الگوی روایی فیلم
این کارگردان درباره شکل و قالب فیلم عنوان کرد: فیلم با استفاده از ترکیبی از تصاویر آرشیوی، نریشن و صحنههای بازسازیشده محدوده یافته است. ما برای بخشهای داستانی از بازیگران استفاده کرده و صحنههای دادگاه را با دقت بازسازی کردیم تا روایت دراماتیزهتر و پیوستهتر به نظر برسد.
عبدی در ادامه درباره فرآیند پژوهش و تولید توضیح داد: کار تحقیقات را بهصورت رسمی از سالهای ۹۵ و ۹۶ آغاز کردم. تحقیقاتی بسیار عمیق و مفصل انجام دادم، زیرا بازرگان فردی عمیق و مولف متعددی بوده که تقریباً ۴۰۰ کتاب در زمینههای مختلف تألیف کرده است. من ابتدا مستند را به چندین بخش تقسیم نمودم تا بتوانم بر روی سوژه تمرکز بیشتری داشته باشم و در نهایت خط روایی مشخصی پیدا کردم. با همان خطوط داستانی، روند پژوهش را به یک سناریو تبدیل کردم.
وی ادامه داد: پس از آن به مدت زمانی کار متوقف شد به علت اینکه منابع مالی در دسترس نبود؛ اما در حقیقت ما فیلم را از قبل بر روی کاغذ داشتیم. تا اینکه در سال ۱۴۰۲ شرایطی پیش آمد و با دوستانی آشنا شدیم که از پروژه حمایت کردند. در زمستان ۱۴۰۲ تولید را آغاز کردیم و خوشبختانه کار پایان یافت و حدود دو سال درگیر فرآیند تولید بودم.
بازرگان؛ سیاستمداری عملگرا و چندبعدی
عبدی در مورد دیدگاه خود نسبت به این مستند گفت: بازرگان شخصیتی چندبعدی است. او علاوه بر اینکه یک نویسنده و پژوهشگر برجسته محسوب میشود، از معدود سیاستمداران منطقی و عملگرای ایران نیز به حساب میآید. در مقایسه با شخصیتهایی چون مصدق و شریعتی که بیشتر بهعنوان سخنوران شناخته میشوند، بازرگان سیاستمداری بود با اندیشههای عملگرایانه، دقیق و ساختارمند. همین چندبعدی بودن سبب شد که نگاه فیلم تنها معطوف به شخصیت او نباشد و جنبههای اجتماعی، سیاسی و فکری او نیز در آن مورد توجه قرار گیرد.
این مستندساز درباره عوامل همکاری در این اثر بیان کرد: گروهی از دوستان و همکاران حرفهای به ما ملحق شدند. سعید چنگیزیان نقش بازرگان را ایفا کرد. محمدرضا سکوت عهدهدار فیلمبرداری، پرویز آبنار مسئول صدابرداری و آقای آشتیانیپور در مدیریت دوبلاژ همکاری کردند و تعداد هفت تا ده گوینده نیز در بخش گفتار متن ما را یاری کردند. آقای کاملی راوی فیلم بودند و تدوین آن نیز توسط آقای حسندوست انجام گرفت. بخشی از کار نیز به تصویربرداری گرافیکی واگذار شد؛ در زمینههایی که آرشیوی در دسترس نبود، این قسمتها به دست آقای حسن نوزادیان تهیه شد و نتیجه نهایی کار بسیار جذاب از آب درآمد.
عبدی درباره چالشها در مسیر تولید گفت: ساخت این فیلم چالشها و سختیهای بسیاری را به همراه داشت. ما با تلاش و زحمات فراوان این فیلم را تکمیل کردیم و عملاً هیچگونه حمایتی از ما نشد؛ حتی مرکز نیز به دلیل محدودیتهایی که درخصوص برخی موضوعات داشت، قادر به همکاری نبود و این پروژه تحت همان شرایط قرار گرفت. خارج از مرکز هم جذب سرمایه به سبب موضوع فیلم به سختی انجام میشد. بهطور کلی مسئله بازرگان در آن بازه زمانی نوعی تنش بیمعنی را به وجود آورده بود و مستند بودن اثر نیز کار را دشوارتر میکرد.
این کارگردان ادامه داد و خاطرنشان کرد: در خصوص حضور این فیلم در بخش آوینی جشنواره سینماحقیقت باید بگویم که من جزئیات دقیقی از آن ندارم و دربارهاش تحقیق نکردهام؛ من خواستار آن بودم که این اثر در بخش ملی قرار گیرد، زیرا راجع به یک شخصیت ملی ساخته شده است. فیلم مستند بازرگان و بخش آوینی هیچ ارتباطی با یکدیگر ندارند و هر دو به طور کلی در دو مسیر متضاد قرار دارند.
“““html
چرا «محاکمه آزادی»؟ انتخاب نامی که بازتابدهنده تمام دوران زندگی بازرگان است
این مستندساز که در جشنواره حقیقت به نمایش درمیآید، در خصوص تأثیر فیلم بر مخاطبین گفت: بدون شک تأثیرگذاری دارد. در نهایت ما انسانهایی هستیم که به تصویر، سینما، هنر و شخصیتهای فرهنگی و سیاسی علاقهمندیم. بسیاری از افراد نسبت به این شخصیتها اشتیاق دارند، اما ما این فرصت را یافتیم که این علاقه را به عمل تبدیل کنیم. پیشتر درباره مسعود کیمیایی کار کردم، در مورد ساموئل خاچیکیان هم آثار تولید نمودم، و برای علی حاتمی مراسم بزرگداشت برگزار کردم که بخشی از آن تبدیل به فیلم شد. بازرگان نیز از همین قبیل است؛ او شخصیتی جذاب است همانند مصدق، شاه یا امام خمینی؛ افرادی که شمار زیادی از مردم به آنها تمایل دارند. بازرگان نیز در این رده قرار میگیرد.
وی اضافه کرد: به عقیده من، این فیلم میتواند توجه هر دو گروه مخاطبان عام و خاص را جلب کند؛ زیرا بازرگان از معدود شخصیتهایی است که همواره مورد قضاوت قرار گرفته، درست مانند مصدق، رضا شاه، محمدرضا پهلوی یا آیتالله خمینی. از این نظر، شخصیت شگفتانگیز و بحثبرانگیزی به شمار میرود و طبیعتاً فیلم نیز میتواند برای یک طیف وسیع از مخاطبان جذاب باشد. این بستگی به میزان شناختهشدن شخصیت دارد. این فیلم به دلیل موضوعش، توانایی جذب هر دو نوع مخاطب را دارد.
عبدی در خصوص عنوان فیلم گفت: دلیل انتخاب این نام این است که تمام زندگی بازرگان در خدمت آزادی بوده است. تمامی مبارزات سیاسیاش در این یک کلمه خلاصه میشود: آزادی و دموکراسی. در تیتراژ نیز اشاره کردم: «این داستان زندگی مردی است که ۶۰ سال از عمرش را برای تحقق دموکراسی و آزادی در ایران صرف کرده است». حاصل تمامی تلاشها و رنجهایی که او متحمل شد، از جمله ده سال زندان، محرومیت، محدودیت، آزار، محاکمه و از دست دادن مشاغل دولتی و دانشگاهی، به دلیل همین دغدغه بود. قبل و بعد از انقلاب، هدف او ایستادگی در برابر استبداد بود.
عبدی در پاسخ به این سؤال که «چنانچه فیلم با انتقادات روبهرو شود، آیا آمادگی آن را دارید؟» گفت: بله، چرا که نه. من دارای این ویژگی هستم. در آثار قبلی نیز در برخی جمعها گاهی نقدهایی به خود من وارد میکردند تا به موضوع فیلم برسانند. اگر پاسخی داشتیم، میدادیم و اگر نه، بیجواب میماند. به هرحال، ما به فیلم وابسته نیستیم. هر اثر باید خودش مسیرش را در پیش بگیرد و خودش جوابگوی واکنشها باشد. من چندان به توضیح و توجیه علاقه ندارم. هر بینندهای نظر خود را دارد؛ حتی اگر صددرصد مخالف باشد، اشکالی ندارد.
این مستندساز گفت: من با تمام صداقت و برای این فیلم زحمتی کشیدم. هیچ بازده مالی برای من نداشت؛ واقعاً دو سال از عمرم را با محدودیتهای زیاد برایش صرف کردم. بودجهاش آنقدر کم بود که اگر بگویم، شما خواهید خندید. اما با انرژی بسیار زیاد جمعبندیاش کردم، زیرا میخواستم برای این شخصیت یعنی مهدی بازرگان، با وجود همه چالشها کاری انجام دهم. انرژی من از همان نقطه نشأت میگرفت.
وی در پایان اظهار داشت: امیدوارم که فیلم بهطور عادلانه مورد قضاوت قرار گیرد. به نظر خودم کار خوبی تولید شده است؛ زحمات زیادی برایش کشیده شده. من بزرگترین منتقد خود هستم و هیچگونه تعارفی ندارم، اما فکر میکنم این کار شگفتانگیز و خوب از آب درآمده، مخصوصاً به خاطر همکارانی که در کنار من بودند و در این مسیر ایستادگی کردند؛ همگی از افراد با اعتبار در سینما بودند.
۵۹۵۹
“`