“`html
زهرا علیاکبری: خروج ایالات متحده به رهبری ترامپ از توافق هستهای ایران (برجام) در اردیبهشت ماه سال ۱۳۹۷، تأثیرات بسیار عمیقی بر قیمت ارز در بازار ایران گذاشت. بازگشت تحریمهای نفتی و تشدید فشارها، موجب شد که اقتصاد ایران با شوک ارزی چشمگیری روبهرو شود. مسعود کرباسیان، وزیر امور اقتصادی و دارایی که پس از رأی اعتماد نمایندگان به وزارت راه یافته بود، در شرایطی اتاق خود را ترک کرد که جایگاه دلار بعد از یک دوره کمتورمی به سه هزار تومان رسید.
در دوره اول دولت روحانی، اقتصاد ایران تحت تأثیر برجام و سیاستهای تنشزدایی قرار داشت و وضعیت باثباتی را در زمینهی تورم بهوجود آورد. در این برهه، بالاترین رشد اقتصادی در چهار دهه اخیر و کمترین نرخ تورم، یعنی تورم تکرقمی، در دو سال متوالی به ثبت رسید. اما با شروع دوره دوم ریاست جمهوری روحانی، روزهای دشواری برای اقتصاد کشور آغاز شد. پس از خروج ترامپ از برجام، قیمت ارز بهسرعت افزایش پیدا کرد و به محدودهی ده هزار تومان رسید.
خداحافظی با سیف
ولیالله سیف از تاریخ سوم شهریور سال ۱۳۹۲ در بانک مرکزی شروع به کار کرد و در آن زمان قیمت دلار حدود ۳۱۷۷ تومان بود. با تغییرات سیاسی ناشی از روی کار آمدن ترامپ و خروج از برجام، قیمت دلار به بالای یازده هزار تومان افزایش یافت. فشارها بر دولت و بانک مرکزی بهقدری بالا رفت که در نهایت، در تاریخ ۳ مرداد ۱۳۹۷ و به پیشنهاد مسعود کرباسیان، ولیالله سیف جای خود را به عبدالناصر همتی داد، بنا به حکم حسن روحانی رئیسجمهور.
استیضاح دلاری
اگرچه در تابستان داغ سال ۱۳۹۷ رئیس کل بانک مرکزی بهمنظور کاهش فشارها تغییر کرد، اما افزایش قیمتها همچنان ادامه یافت. نمایندگان مجلس بهدلیل نبود برنامه مشخص دولت برای مدیریت بحران ارزی، اقدام به استیضاح کرباسیان کردند. با رأی مثبت نمایندگان، کرباسیان پس از یک سال هدایت وزارت، با ساختمان بابهمایون وداع کرد و فرهاد دژپسند جای او را گرفت. با این حال، قیمت دلار تغییرات عمدهای را تجربه نکرد و اوضاع اقتصادی کشور تحت فشار معیشتی و اقتصادی گرفتاری بیشتری پیدا کرد. الیاس حضرتی، نماینده مجلس و عضو کمیسیون اقتصادی، هدف از این استیضاح را در گفتگویی با خبرگزاری تشریح کرد و بیان داشت: «انتقاد من بهطور خاص به تیم اقتصادی دولت میباشد، یعنی سازمان برنامه و بودجه، رئیس کل بانک مرکزی و وزارت امور اقتصادی و دارایی. این سه نهاد مغز متفکر اقتصاد ایران هستند و در شرایط بحرانی و در حالی که قیمتها بهطور لحظهای افزایش مییافت، هیچ واکنش مناسبی از خود نشان ندادند. بنابراین هدف من هیچگاه استیضاح شخص وزیر اقتصاد نبود، بلکه اگر قانون اجازه میداد، به استیضاح نوبخت و سیف نیز میپرداختم، اما وزیر اقتصاد تنها کسی بود که در مقابل مجلس پاسخگو بود.»
مسعود کرباسیان در تاریخ ۴ شهریور ۹۷ با ۱۳۷ رأی موافق، ۱۲۱ رأی مخالف و ۲ رأی ممتنع از مجموع ۲۶۰ نماینده به استیضاح درآمد و در نتیجه برکنار شد. فرهاد دژپسند بخش پایانی دوران وزارت روحانی را در وزارت امور اقتصادی و دارایی گذراند.
دولت رییسی با هدف کاستن از وابستگی به دلار شکل گرفت
در سال ۱۴۰۰، سید ابراهیم رییسی بهعنوان رئیسجمهور جدید در پاستور مشغول به کار شد و هدف او و تیم همراهش کاهش تورم و وابستگی به دلار بود. دولت با این سیاست، سید احسان خاندوزی را برای وزارت امور اقتصادی و دارایی منصوب کرد و علی صالحآبادی را بهعنوان رئیس بانک مرکزی انتخاب کرد. اما با این حال، روند…
“““html
نرخهای رو به افزایش در بازار ارز ادامه پیدا کرد و در اردیبهشت سال ۱۴۰۱، اصلاحات اقتصادی با هدف وداع با ارز ترجیحی انجام شد. این اقدامات باعث افزایش تکاندهنده قیمت ارز در ایران شد و دولت سیزدهم را به این نتیجه رساند که باید با علی صالحآبادی قطع همکاری کند. در هشتم دیماه سال ۱۴۰۱، علی صالحآبادی با ساختمان شیشهای میرداماد وداع کرد. او با ارز بیست و هشت هزار تومانی رهبری بانک مرکزی را آغاز کرد و با ارز ۴۴ هزار تومانی این سمت را ترک کرد. افزایش ۵۳ درصدی قیمت ارز در این زمان کوتاه علت اصلی انتخاب محمدرضا فرزین به عنوان رییس کلی بانک مرکزی بود.
شکسته شدن رکورد سریعترین استیضاح
پس از روی کار آمدن دولت چهاردهم، محمدرضا فرزین به عنوان رییس بانک مرکزی ابقا شد و عبدالناصر همتی، رییس کل پیشین بانک مرکزی با رای اعتماد نمایندگان به وزارت امور اقتصادی و دارایی رفت.
در زمان استقرار کابینهی پزشکیان، قیمت دلار در محدودهی پنجاه هزار تومان بود، اما در روزهای پایانی اسفند ۱۴۰۳، وقتی قیمت دلار از مرز صد هزار تومان عبور کرد، مجلس شورای اسلامی به دلیل عدم برنامهریزی دولتیها برای مدیریت بازار ارز، بار دیگر موضوع استیضاح وزیر امور اقتصادی و دارایی را در دستور کار قرار داد تا همتی رکورد سریعترین استیضاح در تاریخ جمهوری اسلامی ایران را بشکند. تشدید تحریمها و تنشهای بینالمللی عوامل کلیدی افزایش قیمت دلار بودند.
زمان خداحافظی با فرزین رسید
حتی استعفای همتی از وزارت امور اقتصادی و دارایی در پایان اسفند هم نتوانست جلوی روند صعودی نرخ ارز را بگیرد. از زمان استیضاح همتی تا کنون، تحولات مهمی در حوزه سیاسی و اقتصادی بوجود آمده است. جنگ دوازده روزهی اسراییل علیه ایران و تصمیم اتحادیهی اروپا به اجرای اسنپبک در شرایطی که تورم ریالی بالا و تنشهای بینالمللی شدید بود، به ادامهدار شدن افزایش قیمت ارز منجر شد.
سرانجام در هشتم دیماه با عبور قیمت دلار از مرز ۱۴۴ هزار تومان، استعفای فرزین از سوی پزشکیان پذیرفته شد تا همتی بار دیگر به ریاست بانک مرکزی بازگردد. اگرچه پس از اعلام تغییر رییس کل بانک مرکزی، قیمت دلار تا حدود هشت هزار تومان کاهش یافت، اما از نهم دی بار دیگر روند افزایشی قیمت دلار آغاز شد.
تا کنون دو وزیر و دو رییس کل بانک مرکزی به عنوان قربانیان افزایش قیمت دلار در بازار شناخته شدهاند. دلایل اصلی افزایش نرخ ارز به تحریمهای اقتصادی شدید، چه در حوزهی نفتی و چه بانکی، مرتبط است. تشدید تحریمها از اواخر دهه نود و باز شدن تحریمها به حوزه نفت، اقتصاد ایران را در موقعیتی بحرانی قرار داده است. بررسیها نشان میدهد که در طول هفت سال یعنی از سال ۱۳۹۷ تا اکنون قیمت ارز به میزان ۴۳۱۹ درصد افزایش یافته و از محدوده ۳۱۰۰ تومان به ۱۳۷ هزار تومان کنونی رسیده است.
سوال اساسی اینجاست که با وجود تحریمها و عدم وجود سیگنال مثبت از مذاکرات یا کاهش تنشهای بینالمللی، آیا ممکن است راهی تکراری نتایج متفاوتی به همراه داشته باشد؟ باید چند لحظه تامل کرد تا زمانهای نیامده در تقویم به ما نزدیک شوند.
۲۲۳۲۲۳
“`