نفت ایران حدود ۱۵۰ تا ۱۶۰ میلیارد بشکه نفت ثابت – با تخمین ۲۰۲۳ – در رتبه چهارم جهان قرار دارد. میدانهای اصلی ایران از جمله منطقه خوزستان از مهمترین منابع تولید نفت در جهان هستند، علاوه بر مخازن متداول و قابل برداشت معمول، ایران منابع غیرمتعارف فراوانی نیز دارد ، نظیر نفت شیل که با استفاده از فرآیندهای پیشرفته حفاری افقی قابل برداشتند. نفت ایران یکی از مهمترین داراییهای انرژی جهانی- حدود ۱۰% از مجموع جهانی مخازن نفتی جهان -را در اختیار دارد.
صادرات نفت ایران از طریق نقاط حیاتی و مهمی مانند تنگه هرمز میگذرد که حدود ۲۰% از تجارت نفت جهان از آن عبور میکند و کنترل این تنگه به ایران اجازه میدهد تا تأثیر زیادی بر بازارهای انرژی جهانی داشته باشد. بخشی از این کنترل در اسفند ۱۴۰۴ و پس از تجاوز نظامی به کشورمان خود را در عدم امکان عبور نفتکشهای آمریکایی یا تحت اجاره آمریکا خودنمایی کرد.
صادرات ایران به چین، هند و اروپا حتی در سالهایی که ایران در تحریم آمریکا قرار داشته نشان می دهد که ایران از نفت به عنوان یک ابزار دیپلماسی استفاده میکند . توانایی ایران در کاهش یا ایجاد اختلال در تأمین نفت در مواقع جنگی باعث افزایش ناگهانی قیمت جهانی شده است . درآمد نفتی به ایران امکان تأمین مالی برنامه های زیربنایی و دفاعی را می دهد. حتی در شرایط تحریمها، توانایی ایران در حفظ صنعت نفت خود باعث شده که ایران به عنوان یک بازیگر جهانی تاب آور و پایدار باقی بماند.
ملی کردن صنعت نفت با هدایت نخست وزیر ایران شادروان دکتر محمد مصدق در سال ۱۳۳۰ چالشی برجسته و نمادین علیه حاکمیت بریتانیا از طریق شرکت نفت انگلیس و ایران – AIOC – بود. کنترل خارجی از طریق شرکت نفت انگیس و ایران اداره کامل درآمد نفتی ایران را در اختیار داشت و میزان کمی از حق سود را به ایران اعطا میکرد و تقریباً هیچ کارمندی رده بالای ایرانی در این شرکت به کار گرفته نمیشد. ثروت نفتی ایران بازارهای جهانی را تغذیه میکرد، اما ایران خود بسیار کم از این ثروت دریافت میکرد. دولت بریتانیا در پاسخ به پرسش ایران از حساب و کتاب سود سالانه نفت، پاسخ می داد که چون این نفت به عنوان سوخت نیروی دریایی بریتانیا مصرف می شود بنابراین اطلاعات آن محرمانه است و نمی توان جرییات آن را به ایران اطلاع داد!
دکتر مصدق نفت را به عنوان «خون» در رگهای ایران میدانست . جنبش او میان طبقات مختلف ایرانیان وحدتی بینظیر و برای اول بار در یک کشور جهان سوم در آغاز جنگ سرد ایجاد کرد تا علیه سوءاستفاده خارجی مقاومت کنند. پس از خلع ید از شرکت نفت انگلیس ، بریتانیا هیچ گونه مذاکرهای را نپذیرفت و آمریکا و انگلیس در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ کودتایی موفق برای سرنگونی دولت دکتر مصدق به دست عوامل داخلی در ایران به راه انداختند. کودتا مصدق را از صحنه قدرت خارج کرد و شاه را بازگرداند و پس از سال ۱۳۳۲ عملا حکومت محمد رضا شاه به عنوان تحت حمایت و متحد آمریکا تا سال ۱۳۵۷ در ایران حکومت کرد. مصدق به عنوان نماد مقاومت علیه امپریالیسم شناخته شد و الهامبخش جنبشهای آینده در ایران و سایر نقاط کشورهای در حال توسعه شد. جدال او به عنوان یکی از موارد اصلی هویت ملی ایران باقی ماند . فراخوان دکتر مصدق و نهضت ملی شدن نفت ایران یادآور این نکته است که کنترل منابع نه تنها اقتصادی، بلکه اخلاقی و سیاسی نیز هست و مساله منابع طبیعی و ملی کشور بخشی از حق حاکمیت ملی و تمامیت ارضی کشور است.
امروز با ابتدای دهه ۱۹۵۰ میلادی از نظر اهمیت حق حاکمیت ملی منابع به عنوان اولویت ملی شبیه است. ایران همچنان حاکمیت بر نفت و گاز خود را منابع غیرقابل شراکت با بیگانگان می داند. به ویژه و حتی با وجود تحریمهای غرب و فشارهای سیاسی امروز ، مانند هفتاد و چهار سال قبل و دوران دولت شادروان دکتر مصدق، رهبران فعلی و حاکمیت جمهوری اسلامی ایران، انرژی را به عنوان ابزار مقاومت، و نه فقط تجارت، میبینند.
امروزه و از سالها قبل از آغاز جنگ تجاوزکارانه برعلیه میهنمان، ایالات متحده و اتحادیه اروپایی تحریمهایی بر علیه صادرات نفت، سیستمهای مالی و برنامههای هستهای ایران اعمال میکنند که شبیه دوره ۱۳۳۰-۱۳۳۲ است که بریتانیا و آمریکا با فشار اقتصادی با ایران مقابله میکردند. امروزه نیز نفت ایران همچنان ابزاری ژئوپولتیک برای فشار بر غرب و حفظ اقتصاد در شرایط تحریم است.
همانطور که دکتر مصدق نفت را برای اعمال حق حاکمیت ملی و چالش کنترل بریتانیا استفاده کرد، ایران جمهوری اسلامی نیز از نفت و انرژی هسته ای برای مقابله چالش تسلط آمریکا و اروپا استفاده میکند. امروزه نیز ایده حق حاکمیت ملی برای طبقه متوسط ایران همچنان با ایدهٔ «حق حاکمیت انرژی» جذاب است. انگار که امروز نیز فراخوان دکتر مصدق به عنوان یادگار افتخار و استقلال ملی ایرانیان همچنان موثر است.
در ابتدای دهه پنجاه میلادی ، بریتانیا و آمریکا به عنوان قدرتهای غالب در اقتصاد و مالی جهانی شناخته میشدند. امروز علاوه بر آمریکا چین، روسیه و هند نیز قدرتهای نوظهور و ایران یک قدرت منطقه ای است. ایران تواناییهای خود را در تولید نفت، پتروشیمی و انرژیهای تجدیدپذیر توسعه داده و علاوه بر آن توانایی های بی همانندی در انرژی هسته ای و تولیدات موشک و پهپاد نشان داده که نشانگر عدم وابستگی تدریجی به صادرات مواد خام است.
ایران در دورهٔ ۱۳۳۰-۱۳۳۲ از این زیرساختها برخوردار نبود. ایران امروز نه فقط یک صادرکننده نفت، بلکه تولید کننده محصولات و فراوارده های متنوع پتروشیمی است. از سوی دیگر ایران یک قدرت هستهای و موشکی نیز هست. این مساله به ایران امروز اجازه میدهد تا توان ملی بیشتری نسبت به دوره دکتر مصدق داشته باشد. امروزه ایران ایران از رسانههای اجتماعی، عملیات سایبری و کانالهای دیپلماسی برای دور زدن تحریمهای غرب استفاده میکند. این نیز توانی است که دولت دکتر مصدق نداشت.
نفت ایران نه تنها یک دارایی اقتصادی، بلکه نمادی از افتخار ملی است. نفت همچنان ابزار قدرت ژئوپولیتیک ایران است. با کنترل نفت، ایران میتواند بر روی رقبا فشار- نه فقط اقتصادی، بلکه سیاسی و نظامی – وارد کند.
همه اینها نشان می دهد که هویت ملی و مقاومت به میراث معنوی دکتر مصدق زنده است . فراخوان دکتر مصدق بر حق حاکمیت ملی به عنوان نماد مقاومت علیه استیلای خارجی همچنان برقرار است و در سال ۱۴۰۴/ ۲۰۲۶، رهبران کنونی جمهوری اسلامی ایران ادامه دهنده جریان حق حاکمیت ملی هستند و از این چالش برای تقویت ندای استقلال طلبی ایرانی استفاده میکنند.
دورهٔ ۱۳۳۰-۱۳۳۲ به ایران آموخت که حاکمیت خارجی بر منابع میتواند منجر به فقر اقتصادی، وابستگی، و ناپایداری سیاسی شود.جهان تغییر کرده است ولی دولت ترامپ در نیمه دهه ۲۰۲۰-۲۰۳۰ به صورت عریان همان سیاستهای استعماری قبل و پس از جنگ جهانی دوم را دنبال می کند. اگرچه ایران ۱۴۰۴ با ایران ۱۳۳۲ متفاوت است، اما هدف اصلی جنبش حق حاکمیت ملی در نهضت ملی شدن صنعت نفت همچنان زنده و حیاتی است. در سال ۲۰۲۶، نفت و منابع انرژی ایران در کنار دانش و فناوری ایرانیان ، از جمله در انرژی هسته ای ، همچنان ابزار قدرتی بینظیر است و خواهد بود، نه فقط برای مساله انرژی، بلکه برای هویت، افتخار و تأثیر جهانی ایران.
*استاد دانشگاه
۴۷۴۷