رسول سلیمی: تصویب لایحه عضویت ارمنستان در اتحادیه اروپا توسط مجلس این کشور در تاریخ ۱۲ فوریه ۲۰۲۵، به عنوان یک نقطه عطف مهم در سیاست خارجی ایروان شناخته میشود. این تصمیم با کسب ۶۳ رأی مثبت و ۷ رأی منفی نه تنها تغییر رویکرد استراتژیک ارمنستان به سمت غرب را نمایان میسازد، بلکه پیامدهای عمیقی بر روابط این کشور با همسایگانش، از جمله ایران، روسیه، جمهوری آذربایجان و ترکیه خواهد داشت. این تصمیم به چه دلایلی اتخاذ شده و چه تأثیری بر ثبات قفقاز جنوبی خواهد گذاشت؟
دلایل حمایت پارلمان ارمنستان
پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، ارمنستان همواره تحت تأثیر روسیه قرار داشته است، اما در سالهای اخیر به دلیل عدم موفقیت مسکو در حمایت از منافع خود در منازعه قره باغ، این کشور به تدریج به سوی غرب متمایل شده است. نیکول پاشینیان، نخست وزیر ارمنستان، در سخنرانی اخیر خود اذعان داشت: «این تصمیم نشاندهنده سیاست خارجی مستقل ارمنستان است که بر پایه منافع ملی و توازن در روابط بینالمللی بنا نهاده شده است. این تصمیم همچنین ناشی از عوامل داخلی دیگری بود که بعد از جنگ با جمهوری آذربایجان و بیتحرکی کشورهای مدعی حمایت از آن نمایان شد، از جمله:
فشارهای داخلی از سوی گروههای سیاسی:
لایحه پیوستن ارمنستان به اتحادیه اروپا ابتدا توسط سازمانهای مدنی و از طریق یک دادخواست عمومی مطرح شد که با استقبال وسیع مردم همراه بود. این طرح به دنبال آغاز فرآیند رسمی عضویت در اتحادیه اروپا و تقویت همکاریهای اقتصادی و امنیتی با بروکسل بوده است. عوامل متعددی چون وضعیت اقتصادی این کشور و بحران ناشی از از دست دادن سرزمین بعد از جنگ با جمهوری آذربایجان، به وضوح نشاندهنده فقدان تکیهگاهی مطمئن برای ارمنستان در این منطقه بوده است.
ناامیدی از روسیه:
پس از حمله آذربایجان به قره باغ در سال ۲۰۲۳ و واکنش نسبتا ساکت مسکو، ارمنستان به شدت از روسیه به خاطر «سهلانگاری» انتقاد نمود. این واقعه بهعنوان محرک اصلی تشدید گرایش ایروان به سمت اروپا شناخته شد. روسیه به عنوان میانجی میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان باید از ورود سربازان جمهوری آذربایجان به خطوط مرزی مشخص جلوگیری میکرد، اما نیروهای صلحبان در حین حمله و پیشروی ارتش آذربایجان همکاری مؤثری در انجام وظایف خود نداشته و ارتش جمهوری آذربایجان قادر به پیشروی بدون توجه به توافقات تضمینشده توسط روسیه گردید.
مراحل و روند پیوستن به اتحادیه اروپا
فرآیند الحاق به اتحادیه اروپا به صورت پیچیده و زمانبری انجام میشود. «کایا کالاس»، مسؤول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، اعلام کرد که بروکسل پیشنهاد ارمنستان را «تجزیه و تحلیل کرده و مذاکره با مقامات این کشور را آغاز خواهد کرد». مراحل کلیدی برای پیوستن کشورهای مختلف به اتحادیه اروپا شامل موارد زیر است:
درخواست رسمی؛ تا کنون ارمنستان درخواست رسمی برای عضویت ارائه نکرده است، اما تصویب این لایحه در پارلمان، اولین گام نمادین به حساب میآید.
ارزیابی کمیسیون اروپا؛ ارزیابی تطابق قوانین ارمنستان با معیارهای اتحادیه (کپنهاگ) در زمینههای دموکراسی، حقوق بشر و اقتصاد.
مذاکرات فنی؛ هماهنگی قوانین ملی کشورهای متقاضی عضویت با بیش از ۸۰ هزار صفحه مقررات اتحادیه اروپا.
توافق میان اعضا؛ نیاز به اجماع ۲۷ کشور عضو که به ویژه با توجه به مخالفتهای احتمالی مجارستان یا یونان، با چالش مواجه خواهد بود. در این راستا پاشینیان هشدار داده است: «مردم نباید انتظار الحاق سریع داشته باشند. این فرآیند ممکن است دههها به طول انجامد و نیازمند برگزاری همهپرسی خواهد بود».
اثرگذاری بر ارتباطات با ایران و آذربایجان
با اینکه ارمنستان به طور رسمی از گسترش روابطش با تهران خبر داده است، اما گرایش ایروان به سمت اتحادیه اروپا ممکن است تأثیرات منفیای بر همکاریهای اقتصادی و امنیتی میان دو کشور به وجود آورد. ایران که همواره تلاش کرده تا تعادل را در قفقاز حفظ کند، واکنش بیتفاوتی نسبت به عضویت ارمنستان در اتحادیه اروپا نخواهد داشت. این درحالی است که «الهام علی اف»، رئیسجمهور آذربایجان، اخیراً اظهارات تندی نسبت به ارمنستان بیان کرده و پیوستن ارمنستان به اتحادیه اروپا ممکن است باکو را به سمت تقویت بیشتر روابط با ترکیه سوق دهد.
تقویت ارتباط با اروپا و تأثیرات بر روسیه
از طرف دیگر، روسیه که ارمنستان را به عنوان متحد سنتی خود در قفقاز میشناسد، به این اقدام به شدت واکنش نشان داده است. «دمیتری پسکوف»، سخنگوی کرملین، اشاره کرد: «ارمنستان نمیتواند در یک زمان هم عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا و هم اتحادیه اروپا باشد». مسکو همچنین نگران است که ممکن است نفوذ نظامی خود را در پایگاه ۱۰۲ نیروهای مسلح در گیومری از دست دهد. با این وجود، پاشینیان تصریح کرده است: «این تصمیم به معنی قطع ارتباط با روسیه نیست، بلکه بخشی از سیاست توازن است. زیرا دالان زنگزور که ایروان را به نخجوان متصل میکند، موضوع مناقشهای میان ایروان و باکو است. نزدیکی ارمنستان به اتحادیه اروپا میتواند به سرمایهگذاری اروپا در زیرساختهای انرژی منطقه منجر شده و تنشها بر سر کنترل دالان افزایش یابد چراکه آذربایجان یکی از شراکتهای کلیدی اروپا در تأمین انرژی است.
همگرایی با اروپا و روابط با ترکیه
این مسئله ممکن است به تغییر موازنه قدرت در منطقه منجر شود و رقابت میان بلوکهای غربی و روسیه را تشدید کند، همچنین ممکن است دیگر کشورها نظیر گرجستان را ترغیب کند تا روند الحاق به اتحادیه اروپا را سرعت بخشند و مناقشه قره باغ را نیز به فاز جدیدی وارد کند، به ویژه اگر اتحادیه اروپا به عنوان میانجی فعالتر عمل کند. اگرچه ترکیه به دلیل حمایت تاریخی از آذربایجان روابطی پرتنش با ارمنستان دارد، اما عضویت ایروان در اتحادیه اروپا میتواند فرصتی برای برقراری گفتوگوهای مستقیم فراهم کند. آنکارا که خودش در پی پیوستن به اتحادیه است، احتمالاً از روند الحاق ارمنستان ابراز خوشنودی نخواهد کرد، اما این موضوع میتواند به عنوان ابزاری برای بهبود روابط دوجانبه بهرهبرداری شود.
تحول ژئوپلیتیکی در قفقاز جنوبی
نزدیکی ارمنستان به اتحادیه اروپا، هرچند که به طور نمادین است، ولی نشاندهنده تحولی ژئوپلیتیکی عمیق در قفقاز جنوبی میباشد. این حرکت میتواند به تغییر توازن قدرت در منطقه که همواره صحنه رقابت قدرتهای بزرگ بوده، منجر شود. موفقیت این روند به توانایی ارمنستان در مدیریت تنشهای درونی و بیرونی و همچنین پاسخگویی به الزامات سختگیرانه بروکسل بستگی دارد. ایران نیز که خطوط قرمز خود را در قفقاز عدم تغییر مرزها تعیین کرده، موضعی احتیاطآمیز نسبت به تحولات مرتبط با سیاست داخلی ارمنستان اتخاذ میکند. در همین حال، روسیه به عنوان متحد سنتی ایران در این منطقه کوشش میکند تا مانند گذشته نقش متوازنکننده خود در قفقاز را حفظ کند.
311213/315