رسول سلیمی: با ظهور سوریه جدید و بازنگری در معادلات قدرت پس از سقوط بشار اسد و شکل‌گیری دولت انتقالی تحت رهبری احمد الشرع، معادلات ژئوپلیتیکی این کشور به مرحله تازه‌ای وارد شده است. این تغییر، نه فقط ساختار داخلی سوریه را تحت تأثیر قرار داده بلکه روابطش با کشورهای مهمی چون ایران، روسیه، ترکیه، و غرب را نیز دگرگون کرده است. حال سوالی که مطرح می‌شود این است که این تحولات چیست و احمد الشرع چه‌گونه روابط خود را با ایران و روسیه تنظیم خواهد نمود؟ چه کشورهایی به‌عنوان مداخله‌گر در این تنظیمات قرار دارند و منافع آنها چیست؟
روابط سوریه جدید با ایران: تنش‌های تاریخی و انتظارات نوین
احمد الشرع، رئیس‌جمهور سوریه، در یک گفتگو با شبکه العربیه در دسامبر ۲۰۲۴، به‌روشنی از ایران خواسته است که «سیاست‌های مداخله‌جویانه خود در منطقه را مورد بازبینی قرار دهد». او ادامه داد: «ما از تهران انتظار اظهارات مثبت داریم و ایران باید در جهت همسویی با مردم سوریه حرکت کند». این موضع‌گیری در شرایطی مطرح شد که ایران به‌عنوان نزدیک‌ترین کشور به سوریه بعد از حمله داعش به آن شناخته می‌شود. در حالیکه دولت جدید سعی در حفظ فاصله نسبی خود با تهران دارد. با این حال، احمد الشرع تأکید می‌نماید که «منافع راهبردی» سوریه با ایران همچنان از اهمیت بالایی برخوردار است.
دولت جدید سوریه همچنین دچار چالش‌هایی از سوی اسعد حسن شیبانی، وزیر امور خارجه سوریه است که در اجلاس دبی در فوریه ۲۰۲۵ عنوان کرد: «مردم سوریه همچنان از درد و رنجی که ایران و روسیه به آنها تحمیل کرده‌اند رنج می‌برند. احیای روابط زمانی امکان‌پذیر است که مردم سوریه از این ارتباط احساس راحتی کنند». این اظهارات نشان‌دهنده آن است که باوجود اراده حاکمان جدید برای برقراری روابط نزدیک با ایران و روسیه، موانع داخلی در حال حاضر مانع از ساختن ارتباطی قوی می‌شود. هدف سوریه از نزدیکی به ایران چیست؟
اهداف روابط سوریه با ایران
احمد الشرع در مصاحبه‌ای با العربیه بیان کرد که سوریه نمی‌خواهد «محل استقرار دخالت‌های خارجی» باشد، بلکه به دنبال «ایجاد تعادل در روابط با تمامی قدرت‌ها» است. حاکمان جدید در تلاش‌اند تا با حفظ ارتباط با ایران، یک موازنه سیاسی بین شرق و غرب برقرار سازند. از آن سو، علیرغم انتقادات، سوریه هنوز به نقش ایران در «محور مقاومت» واقف است. شیبانی در صحبت با یورونیوز فارسی بر حفظ «ثبات منطقه‌ای» تأکید کرد، با وجود اینکه این به معنای ادامه همکاری با ایران نمی‌باشد، اما دولت جدید سعی دارد تا با همکاری غیررسمی با ایران و روسیه، از برخی تاثیرات آنها بر سوریه جلوگیری کند.
روسیه و پوتین: حفظ پایگاه‌ها یا بازسازی اعتماد؟
در این وضعیت، ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، در تماس تلفنی با احمد الشرع در فوریه ۲۰۲۵، پشتیبانی مسکو از «حاکمیت و تمامیت ارضی سوریه» را تأیید و وعده تسهیل «بهبود وضعیت اجتماعی-اقتصادی» در این کشور را داد. این تماس به‌عنوان اولین تعامل رسمی روسیه با دولت جدید سوریه بعد از سقوط بشار اسد تلقی می‌شود. در این بین، برخی رسانه‌ها در گزارش‌های خود اشاره دارند که مسکو در تلاش است تا پایگاه‌های دریایی و هوایی خود در سواحل مدیترانه را حفظ کند، چرا که این پایگاه‌ها «برای نفوذ روسیه در خاورمیانه اساسی» به شمار می‌روند.
پوتین همچنین در گفتگو با الشرع بر اهمیت «همکاری‌های تجاری و آموزشی» تأکید کرد که این نشان‌دهنده تلاش روسیه برای جایگزینی نفوذ غرب با حمایت‌های اقتصادی خود است. با این حال، الشرع در مصاحبه با العربیه اخطار داد: «دولت جدید تمایل ندارد که روسیه به شکلی از سوریه خارج گردد که شایسته روابط دیرینه آنها نباشد». این اظهارات، حاکی از تلاش دمشق برای بازنگری در روابط خود با مسکو بدون تکرار وابستگی‌های گذشته است.
فشار ترکیه، غرب و اعراب بر روی انزوای ایران
در این وضعیت، آنکارا که زمانی از حامیان کلیدی گروه‌های مخالف بشار اسد به شمار می‌رفت، با تصرف منبج و ایجاد زون حائل، در تلاش است تا موقعیت خود را در شمال سوریه تثبیت کند. این رفتارها، در کنار کوشش‌های احمد الشرع برای گفتگو با کردها، می‌تواند بر روابط آینده دمشق و آنکارا تأثیرگذار باشد.
از سوی دیگر، عربستان سعودی و قطر با بازگشایی نمایندگی‌های دیپلماتیک و وعده‌های مالی، در پی کاهش نفوذ ایران و روسیه در سوریه به‌طور جدی هستند. الشرع در مصاحبه‌ای با العربیه عنوان کرد: «عربستان سعودی در آینده سوریه نقش بسیار مهمی ایفا خواهد کرد و ما بابت هر کمکی که ریاض برای ما کرده، افتخار می‌کنیم». همچنین امیر قطر در دیدار با الشرع خواستار تشکیل دولتی شد که نمایانگر تمامی اقشار جامعه سوریه باشد.
این در حالی است که با وجود استقبال اتحادیه اروپا و ایالات متحده از سقوط بشار اسد، اما نگرانی‌هایی درباره ارتباطات دولت جدید با گروه‌هایی نظیر «هیئت تحریر الشام» (که سابقه‌ای در ارتباط با القاعده دارد) وجود دارد. برخی ناظران بر این باورند که نزدیکی سوریه به ایران می‌تواند فرآیند بازسازی این کشور را تحت تأثیر قرار دهد و همچنین ادامه تحریم‌ها را به همراه داشته باشد.
نگرانی آمریکا و اروپا میان لغو تحریم‌ها و تهدید ایران
احمد الشرع در سخنانی به العربیه ابراز امیدواری کرد که دولت ایالات متحده تحت رهبری ترامپ، تحریم‌ها علیه سوریه را لغو کند. اما بر اساس دیدگاه مقامات اروپایی، نزدیکی جغرافیایی دمشق به تهران ممکن است مانع اصلی لغو تحریم‌ها به شمار آید. تحلیلگران غربی بر این باورند که تنها در صورتی که سوریه نشان دهد به دنبال ایجاد توازن در روابط منطقه‌ای خویش است، احتمال لغو تحریم‌ها وجود خواهد داشت. در همین راستا، یک مقام آمریکایی به خبرگزاری آناتولی ترکیه بیان کرده است که «هر گونه همکاری سوریه با ایران در انتقال سلاح به حزب الله لبنان، غیرقابل تحمل خواهد بود».
سوریه جدید به دنبال توازن سیاسی در منطقه
الشرع در تلاش است که با حفظ ارتباط محدود با ایران و روسیه، همزمان از حمایت مالی عربستان و غرب بهره‌برداری کند. او در سخنرانی خود در دبی تصریح کرد: «هدف ما افزایش توسعه اقتصادی و بازسازی سوریه است، نه ایجاد اختلافات سیاسی». در این شرایط، تحلیلگران معتقدند اگر تهران به تغییر سیاست‌های خود تن در ندهد، احتمال افزایش تنش‌ها بین دو کشور بالا خواهد بود. الشرع در مصاحبه با العربیه اشاره کرد: «کمیته‌های حقوقی موظف به بررسی غرامت‌های ناشی از ویرانی سوریه خواهند بود».
این در حالی‌ست که مسکو نیز در تلاش است در صورت کاهش حضور ایران در دولت جدید سوریه، با سرمایه‌گذاری در بازسازی، جایگزین ایران شود. پوتین در تماس خود با الشرع وعده داده است که «کمک‌های بشردوستانه» را افزایش دهد.
با این اوصاف، دولت انتقالی سوریه تحت رهبری احمد الشرع در پی آن است تا با فاصله گرفتن از سایه بشار اسد، هویتی تازه در سطح سیاسی و اقتصادی تعریف کند. اگرچه روابط سوریه جدید با ایران و روسیه همچون زخم باز به نظر می‌رسد، اما دمشق در جهت تبدیل شدن به یک بازیگر مستقل در منطقه حرکت می‌کند. آینده این دولت به توانایی آن در متعادل‌سازی فشارهای خارجی، جلب حمایت مالی عربستان و غلبه بر جنگ داخلی بستگی دارد.
همان‌طور که الشرع در مصاحبه با العربیه تأکید کرد: «سوریه برای هیچ کس مشکل ایجاد نخواهد کرد. هدف ما توسعه و پیشرفت اقتصادی است». اما آیا این ادعاها می‌توانند بدون انطباق با واقعیات ژئوپلیتیک محقق شوند؟ واقعیتی که سوریه در مرزهای نزدیک به اسرائیل و عراق قرار دارد و هم اکنون نیز با گروه‌های تکفیری مواجه است که اگرچه در وضعیت خاموش هستند، اما نمی‌توان وقوع آنها را نادیده گرفت. پاسخ به این سوال، آینده خاورمیانه را رقم خواهد زد.
۲۱۳