رسول سلیمی: یحیی ابراهیم سنوار که به نام «ابو ابراهیم» شناخته می‌شود، از دل محرومیت‌ها و خاک اردوگاه خان یونس ظهور کرده است؛ شخصیتی که زندگی‌اش مشحون از مبارزه به خاطر فلسطین بوده و شهادتش در ۱۷ اکتبر ۲۰۲۴ در تل‌السلطان رفح، نه تنها به پایان یک زندگی بلکه به آغاز یک افسانه تبدیل گردید. او که در ۲۹ اکتبر ۱۹۶۲ در شرایط آوارگی و فقر چشم به جهان گشود، با عملیات طوفان الاقصی، فصلی جدید در تاریخ فلسطین را رقم زد؛ به گونه‌ای که بسیاری از تحلیلگران، آغاز تحول در نظم خاورمیانه را از فردای این رویداد تلقی می‌کنند. حال این سوال مطرح است که چگونه زندگی و شهادت یحیی سنوار بر تحولات خاورمیانه تأثیر گذاشته است؟
مقابله با طوفان دشمنان
در تاریخ ۱۷ اکتبر ۲۰۲۴، تل‌السلطان در رفح، آخرین میدان نبرد یحیی سنوار بود. پس از ماه‌ها تعقیب و گریز، نیروهای ویژه اسرائیلی توانستند موقعیت پنهان او را شناسایی کنند. سنوار به عنوان هدف شماره یک اسرائیل پس از عملیات طوفان الاقصی در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ شناخته شده بود و در زیر زمین، در دل تونل‌ها، هدایت نبض مقاومت را بر عهده داشت؛ اما سرنوشتش آن روز به رویارویی مستقیم کشید.
براساس اطلاعات منتشر شده توسط «هاآرتص»، عملیات با یک حمله هوایی آغاز شد که ساختمانی را که سنوار در آن پنهان شده بود، هدف قرار داد. بعد از این بمباران، نیروهای زمینی وارد نبرد شدند. تصاویری که بعداً توسط ارتش اسرائیل منتشر شد، لحظات تاریخی را به تصویر کشید: سنوار که با لباس ساده نظامی و کلاشینکف در دست، از زیر آوار خارج شد. او مجروح بود، دستش خون‌ریزی داشت و گرد و غبار تمام وجودش را پوشانده بود، اما نگاه خشمگینش به سوی دشمن باقی مانده بود.
یکی از سربازان اسرائیلی حاضر در این عملیات به «یدیعوت آحارونوت» گفت: «به او مانند روح نگاه می‌کردیم؛ حتی با اینکه زخمی بود، گلوله می‌زد و ما را وادار به عقب‌نشینی کرد.» سنوار در لحظه‌های پایانی با شلیک به سوی دشمن، آخرین تیرهایش را خرج کرد و دقیقا پس از آن، یک موشک هدایت‌شونده از پهپاد، زندگی‌اش را خاتمه داد. بدنش در میان ویرانه‌ها با همین سلاح، به آرامی استراحت کرد. شبکه «الجزیره» در گزارشی نوشت: «او تا آخرین نفس جنگید ومرگش، نه تنها پایانی بر مقاومت، بلکه پیامی به اسرائیل بود که رهبران فلسطین با خون خود، راه را هموار می‌کنند.»
تأثیر پخش ویدیو شهادت بر افکار عمومی فلسطینی‌ها
پخش ویدیوی شهادت یحیی سنوار از سوی ارتش اسرائیل به منظور نمایش پیروزی، تأثیری غیرمنتظره و عمیق بر افکار عمومی فلسطینی‌ها گذاشت. این تصاویر، که میلیون‌ها نفر در جهان، به ویژه فلسطین اشغالی، آن را مشاهده کردند، موجی از احساسات متضاد را به وجود آورد: اندوه عمیق نسبت به فقدان یک رهبر و غرور بی‌پایان به خاطر شجاعتش. در غزه، یک مادر فلسطینی در خان یونس به «المیادین» اظهار کرد: «وقتی او را دیدم که با سلاح ایستاده است، احساس کردم پسرم است که شهید شده.» این حس، او را به سمبلی برای ملت فلسطین تبدیل نمود.
در این راستا، تحلیلگران، پخش ویدیو لحظه شهادت یحیی سنوار را بر اساس سه نظریه مورد بررسی قرار داده‌اند. براساس نظریه «کاشت» جرج گربنر، رسانه‌ها با تکرار پیام‌های خاص، درک مخاطبان را از واقعیت شکل می‌دهند. پخش مداوم فیلم شهادت سنوار در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی، تصویری از او به عنوان یک قهرمان شکست‌ناپذیر در ذهن فلسطینی‌ها، به ویژه کودکان و جوانان، ایجاد کرد. این تکرار، به ویژه برای نسلی که در فضای خشونت و محاصره شکل گرفته‌اند، به مقاومت به عنوان بخشی از هویتشان، هویت بخشید. یک معلم در غزه به «الجزیره» گفت: «بچه‌ها بعد از مشاهده فیلم، مدام درباره سنوار صحبت می‌کنند؛ در نظر آنها، او کسی است که حتی مرگ هم نتوانسته او را شکست دهد.»
از سوی دیگر، نظریه «قاب‌بندی» توضیح می‌دهد که چگونه ارائه فیلم توسط اسرائیل، که قصد داشت سنوار را به عنوان یک دشمن شکست‌خورده معرفی کند، در ذهن فلسطینی‌ها معنایی دیگر یافت. در حالی که اسرائیل او را به عنوان «تروریستی حذف‌شده» به تصویر کشید، فلسطینی‌ها او را به عنوان «شهیدی ایستاده» دیدند. یک فعال سیاسی در رام‌الله به…«بی‌بی‌سی عربی» نقل کرد: «اگرچه ممکن است با سیاست‌های او هم‌نظر نباشم، اما نمی‌توانم شجاعت او را نادیده بگیرم.» این تغییر در روایت به‌خصوص در ذهن کودکان و جوانان سنوار را به سمبلی تبدیل کرد که مرگش نه به‌عنوان یک پایان، بلکه به‌عنوان شروعی برای یک مبارزه بزرگ‌تر محسوب می‌شود.
در فضای مجازی، کاربران فلسطینی با استفاده از هشتگ‌های معروفی همچون #سنوار_شهید و #مقاومت_زنده_است، این روایت را تقویت نمودند. یکی از کاربران در شبکه X نوشت: «اسرائیل تصور می‌کرد با این فیلم قادر به شکستن روحیه ما خواهد بود، ولی سنوار به ما یاد داد که مرگ هم می‌تواند نمادی از پیروزی باشد.» از منظر نظریه «انتشار نوآوری»، این واکنش‌ها نشان داد که فیلم به‌عنوان یک پیام قوی، به‌سرعت در میان جامعه فلسطینی انتشار یافته و کودکان و نوجوانان به‌عنوان پذیرندگان اولیه، آن را تبدیل به بخشی از فرهنگ مقاومت کردند. این تأثیر، ذهن نسل جوان را به سمت این موضوع سوق داد که مبارزه را نه یک انتخاب شخصی، بلکه یک مسئولیت مقدس بنگرند.
آینده حماس پس از سنوار چه شکل خواهد گرفت؟
شهادت یحیی سنوار نه تنها پایان زندگی یکی از فرماندهان عالی‌رتبه بود، بلکه نقطه عطفی شکل داد که حماس را از وابستگی به یک رهبر کاریزماتیک به سمت ساخته شدن یک اسطوره جمعی هدایت کرد. سنوار، که بعد از ترور اسماعیل هنیه به عنوان رهبر دفتر سیاسی حماس گزینش شد، در دوران رهبری کوتاه خود، وحدتی بی‌سابقه میان شاخه‌های سیاسی و نظامی این گروه برقرار ساخت. انتخاب او از درون غزه محاصره‌شده، پیام واضحی به اسرائیل ارسال کرد: «مقاومت هرگز شکست نمی‌خورد.» اما شهادت او که با انتشار تصاویری از ایستادگی‌اش تا آخرین لحظه همراه بود، حماس را به مرحله‌ای فراتر از یک سازمان نظامی-سیاسی سوق داد و آن را به نمادی از فداکاری و استقامت تبدیل کرد.
در همین راستا، یکی از اعضای ارشد حماس در غزه به «الشرق‌الاوسط» گفت: «شهادت سنوار موجب تقویت حماس شد. او به ما نشان داد که رهبری نه در زنده ماندن، بلکه در فداکاری برای آرمان‌هاست.» این نظر مبتنی بر واقعیتی است که آمار و رویدادها نیز آن را تأیید می‌کنند. پس از شهادت سنوار، گزارش‌های میدانی از غزه نشان داد که در weeks بعد، درخواست‌ها برای پیوستن به گردان‌های عزالدین قسام، شاخه نظامی حماس، بیش از ۳۰ درصد افزایش یافت. این افزایش، که توسط شبکه «الاقصی» گزارش شده بود، نتیجه مستقیم تأثیر اسطوره‌ای سنوار بود که در فیلم شهادتش متبلور گشت؛ مردی که زخمی و در تنهایی، با سلاحی در دست، در برابر دشمن ایستاد.
کارشناسان نظامی نیز این تغییرات را تأیید می‌کنند. «جاناتان کانریکوس» به‌عنوان یک کارشناس نظامی در «فارن پالیسی»، در مقاله‌ای نوشت: «شهادت سنوار، حماس را به سوی استراتژی‌های تهاجمی‌تر هدایت خواهد کرد. او با مرگش، پیامی به اسرائیل فرستاد که این گروه تسلیم نمی‌شود و از هر ضربه‌ای نیرومندتر برمی‌خیزد.» این پیش‌بینی با فاکت‌های تاریخی همخوانی دارد؛ پس از ترور شیخ احمد یاسین، بنیان‌گذار حماس، در سال ۲۰۰۴، این گروه نه تنها واژگون نشد، بلکه طی عملیات‌هایی همچون «انتفاضه دوم»، قدرت خود را دوباره احیا کرد.
از سوی دیگر، اگرچه در کوتاه‌مدت، حماس با چالش جانشینی مواجه شد، اما میراث سنوار این تهدید را خنثی کرد. بر اساس بیانیه رسمی حماس در تاریخ ۱۸ اکتبر ۲۰۲۴، شورای مشورتی این گروه در کمتر از ۴۸ ساعت پس از شهادت او تشکیل جلسه داد و متعهد شد که راه سنوار را با «وحدت و استقامت» ادامه دهد. این سرعت عمل، که مشابه آن در انتخاب سریع او بعد از هنیه نیز مشهود بود، نشان‌دهنده انسجام ساختاری حماس است که از اسطوره‌سازی رهبرانش تغذیه می‌کند. «ابوعبیده»، سخنگوی قسام، در سخنرانی ۱۹ اکتبر ۲۰۲۴ اعلام کرد: «فرمانده ما رفت، اما هر رزمنده قسام، یک سنوار است.» این سخنان که به‌سرعت در شبکه‌های اجتماعی فلسطینی پخش شد، نشان‌دهنده تحول سنوار از یک فرد به یک ایده‌ای است که در دل رزمندگان جا گرفته است.
مقاومت فلسطینی‌ها در آینده: از خون به قیام
شهادت سنوار و نحوه نمایش آن، مقاومت را به مرحله جدیدی هدایت کرد. «خالد مشعل» در مراسم یادبود بیان کرد: «او با شهادت خود، به ما نشان داد که پیروزی در مقاومت با اراده قوت می‌گیرد.» این واقعه موجب تقویت حمایت‌های منطقه‌ای شد و یکی از مقامات ایرانی در گفت‌وگو با «پرس تی‌وی» افزود: «سنوار و…
یک فرمانده بود که با خونش، قدرت اتحاد محور مقاومت را تقویت کرد.» به برکت میراث یحیی سنوار، غزه به مرکز مبارزه تبدیل خواهد شد.
یحیی سنوار، از کودکی در خان یونس تا شهادتش در رفح، تمام زندگی‌اش را به فلسطین اختصاص داد. او از ۲۳ سال زندان‌های اسرائیل جان سالم به در برد و پس از آزادی، با راه‌اندازی طوفان الاقصی، نقطه عطفی در مبارزه فلسطینیان ایجاد کرد. شهادتش نوری در تاریکی بود که مسیر آزادی را روشن کرد. انتشار فیلم لحظه شهادت او نه تنها پایان زندگی‌اش نبود بلکه شروع موجی از انگیزه و اتحاد در بین فلسطینیان به شمار می‌آمد.
ترور فرماندهان و نتیجه‌اش: سنوار، نماد امید برای نسل‌های آینده
هدف قرار دادن فرماندهان حماس، از جمله یحیی سنوار، منجر به تضعیف مقاومت نخواهد شد، بلکه این اقدام آنها را به قهرمانانی تبدیل کرده است که نسل‌های آتی را الهام می‌بخشند. تصویر شهادت سنوار، با نمایی از او در حال جنگیدن تا آخرین لحظه، در ذهن فرزندان فلسطین جاودانه شد. دکتر حسام ابوغزاله، جامعه‌شناس فلسطینی، در گفتگو با «الاقصی» اظهار داشت: «کودکان غزه وقتی سنوار را دیدند که با وجود جراحت ایستاده و تسلیم نشده بود، معنای واقعی مقاومت را درک کردند.» یک معلم در خان یونس به «رویترز» گفت: «دانش‌آموزان من پس از مشاهده فیلم، نقاشی‌هایی از سنوار خلق کردند که در آن او اسلحه به دست، در مقابل تانک‌ها ایستاده بود.»
در اردوگاه‌های پناهندگان در اردن، نوجوانی ۱۴ساله به نام احمد به «الجزیره» گفت: «می‌خواهم مانند سنوار باشم؛ او به ما آموخت که حتی اگر جان باخته، باید با عزت برویم.» «عزام تمیمی»، تحلیل‌گر فلسطینی، در مقاله‌ای برای «میدل ایست آی» نوشت: «اسرائیل با کشتن سنوار، او را به یک نماد ابدی تبدیل کرد»
در نهایت، با توجه به نظریه «بازتولید قدرت از طریق مقاومت»، حذف رهبران در واقع باعث تقویت هویت جمعی می‌شود. تحلیلگران رئالیست بر این باورند که این ترور، تنش‌ها را افزایش خواهد داد و نظریه «جنگ نامتقارن» نشانه‌ای از تبدیل سنوار به یک نماد جنگ روانی است. این فرایند اسطوره‌سازی مبارزه را متوقف نخواهد کرد، بلکه با انگیزه نسل جوان ادامه خواهد یافت. چنان که «ابوعبیده»، سخنگوی قسام گفته است: «هر فرمانده‌ای که از بین برود، هزاران جوان جای او را خواهند گرفت.» سنوار، شبحی است که با مرگش جاودانگی یافت و فلسطین را به پیروزی نزدیک‌تر کرد.
۲۱۳