رسول سلیمی: تظاهرات عظیم در ترکیه به دنبال بازداشت اکرم امام‌اوغلو، شهردار محبوب استانبول و رقیب اصلی رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور این کشور، از تاریخ ۲۸ اسفند ۱۴۰۳ آغاز شده و همچنان ادامه دارد. این جنبش اعتراضی که بزرگ‌ترین ناآرامی خیابانی در بیش از دهه گذشته به شمار می‌آید، با حضور صدها هزار نفر در شهرهای مختلف از جمله استانبول، آنکارا و ازمیر همراه است. بازداشت امام‌اوغلو به اتهام فساد مالی و ارتباط با گروه‌های تروریستی، که به عنوان اقدامی سیاسی از سوی حزب او، یعنی حزب جمهوری‌خواه خلق (CHP)، و بسیاری از ناظران بین‌المللی تلقی شده، موجب خشم عمومی شده است.
آنچه به آغاز تظاهرات منجر شد
اعتراضات به دنبال یک عملیات گسترده پلیس آغاز گردید. در جریان این عملیات، نیروهای پلیس به منزل اکرم امام‌اوغلو یورش بردند و او را به همراه بیش از ۱۰۰ نفر دیگر، از جمله سیاستمداران، خبرنگاران و بازرگانان، دستگیر کردند. این بازداشت که درست چند روز پیش از انتخابات مقدماتی حزب CHP برای انتخاب نامزد ریاست‌جمهوری سال ۲۰۲۸ انجام شد، به ویژه با توجه به این واقعیت که امام‌اوغلو تنها نامزد بود، باعث بروز نارضایتی‌ها شد. همچنین در این زمان، رسانه‌ها گزارش دادند که لغو مدرک تحصیلی امام‌اوغلو توسط دانشگاه استانبول به عنوان دلیلی برای محروم کردن او از نامزدی در انتخابات مطرح شده که حزب CHP آن را «کودتای علیه رئیس‌جمهور آینده ما» توصیف کرد و اردوغان را متهم به استفاده از قوه قضائیه برای حذف رقبایش نمود.
دقیقا از شب اول، هزاران نفر در مقابل شهرداری استانبول در منطقه ساراچانه تجمع کردند و با سر دادن شعارهایی نظیر «امام‌اوغلو تنها نیست!» و «اردوغان دیکتاتور است!» خشم خود را ابراز کردند. این تظاهرات به سرعت به بیش از ۵۵ استان از ۸۱ استان ترکیه راه پیدا کرد و به بزرگ‌ترین حالت عمومی مخالفت با اردوغان از زمان اعتراضات پارک گزی در سال ۲۰۱۳ تبدیل گردید.
سرودها: شبیه خشم و آرزو
پژوهش‌ها نشان می‌دهد که شعارها در این تظاهرات نمایانگر ترکیبی از عصبانیت نسبت به اردوغان و امید به احیای دموکراسی هستند. طبق گزارش گاردین، معترضان در استانبول شعار «حقوق، قانون، عدالت!» و «دولت استعفا!» را فریاد زدند که خواسته عمومی برای پایان دادن به آنچه که این افراد سرکوب دموکراتیک می‌نامند را نشان می‌دهد. در آنکارا، معترضان مقابل کامیون‌های آب‌پاش پلیس ایستاده و شعار «ما برای صلح راه می‌پیماییم» را سر می‌دادند، در حالی که در ازمیر، در میدان لوزان شعار «دموکراسی پیروز خواهد شد» به گوش می‌رسید.
شعار «ما میوه‌های درختان گزی هستیم»، که ریشه در مبارزات گذشته دارد، به وضوح پیوند عمیق‌تری با تظاهرات ۲۰۱۳ نشان می‌دهد. این شعار بیانگر تداوم تلاش نسل جوان برای آزادی و عدالت بود و شعار «همه چیز خوب خواهد شد»، که در کمپین ۲۰۱۹ به وسیله برکای گزگین، یک دانشجوی ۲۱ ساله و حامی امام‌اوغلو مطرح شد، مجدداً در این تظاهرات شنیده شد و به نمادی از مقاومت تبدیل گردید.
تعداد معترضان: از هزاران تا میلیون‌ها نفر
تخمین جمعیت معترضان در این تظاهرات متفاوت است، اما همگی بر عمق و وسعت آن تأکید دارند. نیویورک تایمز گزارش داده که در شب اول، بیش از ۱۰ هزار نفر در استانبول به خیابان‌ها آمده‌اند، در حالی که این عدد به سرعت افزایش یافت. به طور خاص، در تظاهرات بزرگ ۹ فروردین در منطقه مال‌تپه در سمت آسیایی استانبول، حزب CHP ادعا کرد که ۲.۲ میلیون نفر حضور داشتند، در حالی که تایمز آو اسرائیل در همان تاریخ این رقم را بین صدها هزار تا میلیون‌ها نفر اعلام کرد. تصاویری که با پرچم‌های ترکیه و حزب در دست معترضان گرفته شده، از طرف دفتر مطبوعاتی CHP منتشر شد و نشان‌دهنده جمعیتی گسترده بود که در آنجا حضور داشتند.
در آنکارا و ازمیر نیز ده‌ها هزار نفر در خیابان‌ها حاضر شدند. در همان زمان، رویترز گزارش داد که در ازمیر، هزاران نفر به خیابان‌ها آمدند…
با وجود ممنوعیت تظاهرات به مدت پنج روز، جمعیتی قابل توجه در میدان لوزان گرد هم آمدند. این تجمع نشان‌دهنده نارضایتی عمیق از سیاست‌های اردوغان و مسائل مرتبط با وضعیت اقتصادی، تورم و محدودیت‌های آزادی بیان بود.
درگیری معترضان با پلیس ترکیه بدون کُشته ادامه یافت
در این تظاهرات، برخوردهای پلیس با معترضان به یک ویژگی بارز تبدیل شده است. بی‌بی‌سی در گزارشی اعلام کرد که در دومین شب این اعتراضات در استانبول، پلیس با استفاده از گاز اشک‌آور و گلوله‌های پلاستیکی به معترضان حمله کرد، در حالی که استانداری استانبول پیش‌تر ممنوعیت برگزاری تظاهرات را اعلام کرده بود. یکی از نکات برجسته این مواجهه در اول فروردین اتفاق افتاد، زمانی که معترضان در ساراچانه تلاش کردند از موانع پلیس عبور کنند و در پاسخ به سنگ پرانی آن‌ها، با گاز فلفل و آب‌پاش مواجه شدند.
در پنجم فروردین، پس از سخنرانی اوزگور اوزل، رهبر CHP، در برابر شهرداری استانبول، پلیس با گاز اشک‌آور و گلوله‌های پلاستیکی اقدام به متفرق کردن جمعیت کرد. همچنین گاردین گزارش داد که در آنکارا، نیروهای امنیتی با ضرب و شتم معترضان و استفاده از باتوم صحنه‌های خشونت‌آمیزی ایجاد کردند که نهادهای حقوق بشری به‌عنوان «استفاده غیرقانونی و بی‌رویه از زور» از آن یاد کردند. در ازمیر نیز، معترضان با وجود درخواست برای برگزاری یک راهپیمایی مسالمت‌آمیز، با آب‌پاش و گاز اشک‌آور مواجه شدند.
یکی از جدی‌ترین برخوردها در ششم فروردین در دانشگاه استانبول رخ داد، جایی که دانشجویان با سر دادن شعار «امام‌اوغلو را آزاد کنید» تجمع کردند و پلیس با استفاده از گاز فلفل و بازداشت تعدادی از آنان به این تجمع پاسخ داد. در این راستا آسوشیتدپرس گزارش داد که این درگیری‌ها به جراحاتی متعدد، از جمله کبودی و شکستگی دنده در میان معترضان منجر شد.
آمار بازداشت‌ها: سرکوب در مقیاس وسیع
سرکوب معترضان به شکل بازداشت‌های گسترده در حال انجام است. بر اساس اعلام وزارت کشور ترکیه در ۷ فروردین ۱۴۰۴، از آغاز تظاهرات تاکنون، ۱۹۰۰ نفر دستگیر شدند که ۲۶۰ نفر از آن‌ها در انتظار محاکمه در زندان هستند. رسانه‌ها همچنین گزارش دادند که تا آن زمان، بیش از ۱۱۳۳ نفر از جمله دانشجویان، روزنامه‌نگاران و وکلا بازداشت شده بودند. در سوم فروردین، NPR خبر داد که ۷۰۰ نفر در سرتاسر کشور دستگیر شدند و این تعداد تا ششم فروردین به ۱۴۱۸ نفر رسید.
بازداشت‌ها محدود به معترضان خیابانی نمی‌شود. گاردین در دهم فروردین گزارش داد که ۱۳ روزنامه‌نگار، از جمله یاسین آکگول، عکاس AFP، به دلیل «پوشش تظاهرات» دستگیر شدند. مارک لون، خبرنگار بی‌بی‌سی، نیز پس از ۱۷ ساعت بازداشت، از ترکیه اخراج شد. وکلای معترضان ادعا کرده‌اند که موکلانشان تحت ضرب و شتم قرار گرفته و از دسترسی به غذا، آب و وکیل محروم شده‌اند. این موج سرکوب نمایانگر تلاش‌های دولت برای خاموش کردن صدای مخالفان است، اما به نظر می‌رسد نتیجه‌ای معکوس به همراه داشته باشد.
تظاهرات در آینده چگونه پیش خواهد رفت؟
ناظران سیاسی بر این باورند که ادامه سرکوب می‌تواند به ویژه با توجه به نارضایتی اقتصادی و تورم بی‌سابقه در ترکیه، ناآرامی‌ها را تشدید کند. در همین زمان، نیویورک تایمز گزارش داده است که حزب CHP قصد دارد با برگزاری تجمعات بزرگ‌تر، مشابه تظاهرات مال‌تپه، و همچنین تحریم اقتصادی شرکت‌های حامی اردوغان، فشار بیشتری وارد کند. اوزگور اوزل در هشتم فروردین اعلام کرد که این حزب خواهان برگزاری انتخابات زودهنگام و آزادی امام‌اوغلو است.
با این وجود، برخی تحلیلگران بر این عقیده‌اند که این جنبش ممکن است ضعیف‌تر شود. الجزیره نیز پیش‌بینی کرده که با نزدیک شدن به پایان تعطیلات رمضان، بسیاری از معترضان به شهرهای خود بازخواهند گشت.
بازگشت معترضان به صفوف خود ممکن است شدت تظاهرات را کاهش دهد. تایمز آو اسرائیل نیز به این نکته اشاره کرده که بازداشت‌های وسیع و خشونت‌های پلیس ممکن است به جای خشم، ترس را در میان مردم ایجاد کند و بر میزان مشارکت تأثیر منفی بگذارد.
در سوی دیگر، تحلیلگران بر این باورند که این تظاهرات نمایانگر «جدی‌ترین بحران اجتماعی-سیاسی ترکیه طی دهه‌های اخیر» محسوب می‌شود و می‌تواند به عنوان نقطه عطفی در مسیر مبارزه برای دموکراسی شناخته شود. در حالی که اردوغان، این اعتراضات را به‌عنوان «نمایشی» توصیف کرده و وعده برخورد قانونی داده است، او اکنون با چالش‌هایی بی‌سابقه در مواجهه است و کاهش ۱۶.۳ درصدی ارزش لیر در عرض سه روز پس از دستگیری امام‌اوغلو که در تاریخ ۱۵ فروردین در گزارش ویکی‌پدیا آمده، تأثیرات اقتصادی این ناآرامی‌ها را نشان می‌دهد.
بدین ترتیب، سرنوشت این تظاهرات به کارآیی حزب CHP در سازمان‌دهی و حفظ انگیزه معترضان وابسته است. اگر این جنبش به برگزاری انتخابات زودهنگام منجر شود، امکان پایان سلطه اردوغان وجود دارد، اما اگر سرکوب ادامه یابد و میزان مشارکت کاهش یابد، به تدریج ممکن است این اعتراضات کاهش یابد.
۲۱۳