رسول سلیمی: نیروی حشدالشعبی یا بسیج مردمی عراق، با هدف مبارزه با داعش در سال ۱۳۹۳ به دنبال فتوای آیت‌الله سیستانی تأسیس شد و به یکی از ارکان اساسی در عرصه نظامی و سیاسی این کشور تبدیل گردید. این گروه شبه‌نظامی که شامل اعضای شیعه، سنی، مسیحی و ایزدی است، در فرآیند آزادسازی مناطق اشغالی از دست داعش نقشی کلیدی ایفا کرده است. با این حال، موضوع ادغام آن در ساختار نظامی عراق سال‌هاست که موضوع بحث‌های داغی بوده و با تغییرات سیاسی و فشارهای بین‌المللی در ماه‌های اخیر نیز مجدداً بر سر زبان‌ها افتاده است.
حشدالشعبی در تاریخ ۲۲ خرداد ۱۳۹۳ با صدور فتوای «دفاع کفایی» آیت‌الله سیستانی به وجود آمد، پس از اشغال موصل توسط داعش. این نیرو که ابتدا با داوطلبان تشکیل شده بود، به سرعت به یک نهاد نظامی قدرتمند با چندین گروه زیرمجموعه تبدیل شد. طبق اطلاعات موجود، تعداد نیروهای حشد بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ هزار نفر برآورد شده که آن را به یکی از بزرگ‌ترین نیروهای نظامی در عراق تبدیل می‌کند.
اولین اقدام رسمی برای ادغام حشد در ساختار نیروی‌های مسلح عراق در تاریخ ۵ آذر ۱۳۹۵ به وقوع پیوست. در این زمان، پارلمان عراق قانونی را تصویب کرد که حشد را به‌عنوان یک بخش از نیروهای نظامی به رسمیت شناخت. ماده یک این قانون، حشد را به‌عنوان «تشکیلاتی قانونی» تحت فرماندهی نخست‌وزیر معرفی کرد. اما در عمل این قانون به ادغام کامل نیانجامید و حشد همچنان به‌صورت نیمه‌مستقل فعالیت می‌کرد. عادل عبدالمهدی، نخست‌وزیر سابق نیز در ۱۰ تیر ۱۳۹۸ دستوری صادر کرد که شامل تعطیلی دفاتر حشد و ادغام آن در ارتش بود، اما این دستور نیز به‌طور کامل اجرا نشد.
از این رو قبل از سال ۱۴۰۴، حشدالشعبی نه‌تنها در عرصه نظامی، بلکه در سیاست نیز تأثیرگذاری خودش را بیشتر کرد. این امر باعث شد گروه‌هایی نظیر «سپاه بدر» تحت رهبری هادی عامری در انتخابات پارلمانی ۱۳۹۸ موفق به کسب کرسی‌های قابل توجهی شوند که این خود نمایانگر تبدیل حشد به یک نیروی سیاسی-نظامی می‌باشد. در این محیط، دوگانگی موجود موضوع ادغام را پیچیده‌تر کرده است.
تحولات اخیر و زمینه‌های پیشرفت در ادغام
در نیمه دوم سال ۱۴۰۳ و اوایل سال ۱۴۰۴، تغییرات سیاسی و منطقه‌ای مجدداً موضوع ادغام حشد در ارتش را پیش آورد. سقوط بشار اسد در ۱۷ آذر ۱۴۰۳ و تغییر موازنه قدرت در خاورمیانه، همراه با بازگشت دونالد ترامپ به کاخ سفید در بهمن ۱۴۰۳، فشارهای جدیدی به عراق وارد کرده است. «وال‌استریت ژورنال» گزارشی ارائه داد مبنی بر اینکه دولت ترامپ برنامه‌ریزی کرده تا نیروهای آمریکایی را تا پایان سال ۱۴۰۴ از عراق خارج کند، در صورتی که نفوذ ایران و گروه‌های نیابتی آن، از جمله حشدالشعبی، کاهش یابد.
فالح الفیاض، رئیس سازمان حشدالشعبی، در تاریخ ۱۹ فروردین ۱۴۰۴ اعلام کرد که هیأت دولت عراق قانونی را برای ادغام این نیرو در نظامی‌گری تصویب کرده است. وی در همان روز به نقل از رسانه‌ها گفت: «حشد بخشی از ساختار رسمی نظامی عراق خواهد شد و تحت نظارت مستقیم دولت فعالیت خواهد کرد.» این اظهارات، سبب ایجاد گمانه‌زنی‌هایی در خصوص فشارهای خارجی و داخلی برای این تصمیم گردید.
همچنین، دیدار محمد شیاع السودانی، نخست‌وزیر عراق، با محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، در ۲۷ دی ۱۴۰۳ در العلا، نشان‌دهنده تلاش مستمر عراق برای تقویت روابط با کشورهای عربی و کاهش وابستگی به ایران بود. در همین راستا «العرب» گزارش داد که السودانی بر «همکاری منطقه‌ای برای ثبات» تأکید کرده است، که این می‌تواند سمبل تمایل به محدود کردن گروه‌های نزدیک به ایران باشد.
به‌علاوه، دلایل سه‌گانه حامیان ادغام
۱- تقویت حاکمیت دولت عراق
حامیان ادغام حشد در ساختار رسمی نظامی معتقدند که این کار به تقویت حاکمیت و تأمین امنیت ملی کشور کمک خواهد کرد و بر این باورند که این اقدام می‌تواند به انسجام بیشتر در مقابله با تهدیدات خارجی و داخلی بینجامد.
ادغام حشدالشعبی در ارتش عراق به اعتقاد بسیاری، منجر به تحکیم قدرت دولت مرکزی خواهد شد. ابراهیم الصمیدعی، مشاور نخست‌وزیر عراق، در شبکه السومریه اظهار داشت: «ادغام حشد در ارتش موجب خروج عراق از نظام‌های نظامی موازی شده و مسئولیت امنیت را به دولت برمی‌گرداند.» این نظر در میان گروه‌هایی مانند جریان صدر، به رهبری مقتدی صدر، که از تاریخ ۴ مرداد ۱۳۹۶ تقاضای ادغام یا انحلال حشد را مطرح کرده‌اند، مورد حمایت قرار گرفته است.
۲-فشارهای بین‌المللی
کشورهای آمریکا و همپیمانان آن، از جمله عربستان، ادغام حشد را به عنوان رویکردی برای کاهش نفوذ ایران حمایت می‌کنند. بر اساس گزارش «ایندیپندنت»، این اقدام می‌تواند به خلع سلاح گروه‌های مرتبط با ایران منتج گردد. شدت این فشارها با تهدیدات ترامپ در تاریخ ۱۲ فروردین ۱۴۰۴ مبنی بر «اقدام سخت» در عدم همکاری ایران و متحدانش، افزایش یافت.
۳-کاهش تنش‌های داخلی
تنش میان حشد و ارتش عراق در تاریخ ۱ شهریور ۱۴۰۳ در کربلا، که به گزارش‌ها موجب زخمی شدن برخی زائران و بازداشت شش نفر از حشد شد، ضرورت یکپارچگی نیروهای نظامی را به وضوح نمایان کرد. این اتفاق به تقویت بحث ادغام به عنوان راهی برای جلوگیری از تنش‌های مشابه انجامید.
موانع و مخالفان ادغام چه گروه ها و افرادی هستند؟
۱-مقاومت گروه‌های زیرمجموعه حشد
گروه‌هایی چون کتائب حزب‌الله و النجبا، با ادغام همخوانی ندارند. این گروه‌ها خود را نیروهای مستقل می‌دانند و ادغام را به معنای از دست‌دادن هویت و قدرت خود تلقی می‌کنند و تمایل بیشتری برای جدایی از ارتش عراق دارند. ابوعلی العسکری، یکی از رهبران کتائب حزب‌الله، در تاریخ ۱۱ دی ۱۴۰۳ در شبکه X نوشت: «هر تلاشی برای انحلال حشد به ضعف مقاومت منجر خواهد شد.»
۲-چالش‌های اجرایی ادغام
ادغام حشد با وجود تصویب قانونی، با چالش‌های عملی روبرو است. «میدل‌ایست آی» گزارش داده است که تفاوت‌های موجود در ساختار، تسلیحات و فرماندهی حشد و ارتش، فرآیند ادغام را پیچیده می‌سازد. همچنین، توزیع بودجه که همیشه به عنوان منبع سرزنش و اختلال عمل کرده، به عنوان چالشی دیگر بر سر راه گروه‌های زیرمجموعه حشد مطرح است.
۳-آخرین اخبار از ادغام حشدالشعبی
بررسی‌ها نشان می‌دهند که احتمال ادغام در حال جدی‌تر شدن است. اعلام الفیاض در تاریخ ۱۹ فروردین، که «یورونیوز» آن را «گام تاریخی» نامیده، نشان‌دهنده فشارهای داخلی و خارجی می‌باشد. با این حال، برخی ناظران سیاسی بر این باورند که این اقدام تنها به منظور جلب رضایت آمریکا انجام می‌شود، و نه به عنوان یک تغییر واقعی.
از سویی، مذاکرات غیرمستقیم میان ایران و آمریکا در عمان ممکن است تأثیراتی بر این موضوع بگذارد. «رویترز» گزارش داده که یکی از شروط آمریکا، کاهش فعالیت‌های گروه‌های نیابتی ایران، از جمله حشد است. این فشار احتمالاً منجر به ترغیب عراق به سمت ادغام خواهد شد.
در واکنش به این شرایط، گروه‌های حشد پاسخ‌های متفاوتی داشته‌اند. کتائب حزب‌الله در بیانیه‌ای که در فروردین منتشر کرد، ادغام را «توطئه آمریکایی» نامید در حالی که گروه‌های نزدیک به مرجعیت، مانند حشد عتبات به این تصمیم خوشامد گفته‌اند. در نتیجه چنین عدم توافق‌هایی، تحلیلگران بر این باورند که این اختلاف نظرها ممکن است به افزایش تنش‌های داخلی منجر گردد.
نتایج ادغام حشدالشعبی در ارتش عراق
ادغام حشد می‌تواند منجر به کاهش نفوذ سیاسی گروه‌های شیعه‌ای شود که به محور مقاومت وابسته‌اند، و نیز می‌تواند ریاست و قدرت دولت السودانی را تعالی بخشد.
با این وجود، تحلیلگران بر این باورند که مقاومت گروه‌های مخالف در برابر ادغام می‌تواند به بروز بی‌ثباتی و حتی درگیری‌های داخلی منجر گردد.
از سوی دیگر، کاهش نفوذ نیروهای وابسته به ایران در عراق، یکی از اهداف اصلی ایالات‌متحده و عربستان سعودی می‌باشد و این موضوع می‌تواند سبب تغییر توازن قدرت در منطقه گردد. با توجه به این نکته، اگرچه در روزهای اخیر احتمال ادغام حشد با ارتش عراق بیش از همیشه جدی به نظر می‌آید، اما موفقیت آن به تحقق عملی و توافق داخلی بستگی دارد. اگر دولت عراق بتواند گروه‌های مخالف را متقاعد کند، این ادغام می‌تواند به‌عنوان یک نقطه عطف در تاریخ نظامی این کشور مطرح شود.
اما در غیر این صورت، احتمالات تشدید تنش‌های موجود وجود دارد. در سطح تحلیل کلان، موضوع ادغام حشدالشعبی در ارتش عراق، که از تاریخ ۵ آذر ۱۳۹۵ آغاز شده، به بارزترین مرحله خود در بهار ۱۴۰۴ رسیده است. فشارهای ایالات‌متحده، تمایل دولت السودانی به تقویت حاکمیت، و تحولات منطقه‌ای، این احتمال را تقویت کرده‌اند. آیا باید برای پایان مذاکرات ایران و آمریکا به‌ویژه در عمان صبوری کرد؟
۲۱۳۳۱۵