سیما پروانه گهر: در حالی که روز شنبه دومین دور مذاکرات میان ایران و آمریکا در رم برگزار می‌شود، تحلیلگران و ناظران در حال بررسی تأثیر این توافق بر روابط منطقه‌ای ایران و همچنین ارتباطات تهران با مسکو و پکن هستند. سؤالات مهمی در مورد نحوه تغییر روابط ایران با همسایگان و قدرت‌های جهانی به ویژه پس از توافق احتمالی مطرح شده است. همچنین به نظر می‌رسد که مواضع غیررسمی اروپا نسبت به مذاکرات ایران و آمریکا نشان‌دهنده نگرانی‌هایی باشد، به‌گونه‌ای که فرانسه حتی تهدید کرده است که ممکن است مکانیسم ماشه علیه ایران را به کار بگیرد.
فریدون مجلسی، دیپلمات سابق و کارشناس روابط بین‌الملل به خبرگزاری صحت خبر بیان می‌کند که توافق ایران و آمریکا و پایان خصومت نیم‌قرن می‌تواند منجر به کاهش تحریم‌های ایران در سطوح مختلف گردد که این خود به بهبود روابط اقتصادی ایران با چین و سایر کشورهای منطقه کمک خواهد کرد.
او همچنین تأکید دارد که موضوع مذاکرات موازی با اروپا در شرایط فعلی بی‌معنی به نظر می‌رسد و به نوعی شبیه به اندیشه‌های بی‌فایده سعید جلیلی در چارچوب تعریف دیپلماسی است که بر مذاکره برای مذاکره بنا شده است.
متن کامل گفت‌وگو با فریدون مجلسی، کارشناس روابط بین‌الملل را در خبرگزاری صحت خبر بخوانید؛
*****
* یکی از مباحث داغ در شرایط کنونی که مذاکرات ایران و آمریکا در حال انجام است، بررسی افق روابط ایران با روسیه و چین در صورت وقوع توافق میان تهران و واشنگتن است. شما چه پیش‌بینی‌هایی در این مورد دارید، به‌ویژه با توجه به این که برخی از منتقدان معتقدند ممکن است تغییرات در رابطه ایران و آمریکا بر روابط ایران با روسیه به عنوان شریک استراتژیکش تأثیر بگذارد؟
به نظر من، در صورت توافق، روابط ایران با چین و روسیه شاهد تحولاتی مثبت خواهد بود. اما واقعاً نمی‌دانم که برخی افراد در داخل کشور بر اساس چه دلایل و استدلالاتی خود را متحد استراتژیک روسیه و چین و آنان را متحد ایران به شمار می‌آورند، به‌ویژه روسیه که در طول تاریخ هیچ‌گاه نسبت به ایران برخورد مساعدی نداشته و همیشه آسیب دیده‌ایم.
با این حال، باید به خوبی درک کنیم که روسیه یک کشور کلیدی است و از لحاظ منابع، ثروتمندترین کشور دنیاست. اگر آنها توانایی بهره‌برداری درست از این منابع را داشتند، باید وضعیت بالقوه موجود را به بالفعل تبدیل می‌کردند. روسیه در این برهه به شدت درگیر جنگ اوکراین است و از ایران به عنوان ابزاری در این راستا استفاده کرده و موجب بدنامی ما نیز شده‌اند.
اکنون درباره کدام متحد استراتژیک صحبت می‌کنیم؟ روسیه چه کارهایی برای ما انجام خواهد داد؟ آنها کسانی هستند که پس از اینکه ایران برخلاف توافقنامه ان‌پی‌تی عمل کرد و پرونده ما به شورای امنیت ارجاع شد، شش قطعنامه علیه ما صادر کردند که دست سازمان ملل را برای اقدام نظامی علیه ایران باز گذاشتند.
سرمایه گذاری‌های اقتصادی چین عمدتاً در عراق و عربستان متمرکز شده و ایران را کنار گذاشته است
چین هم به گونه‌ای دیگر نشان‌دهنده ضعف روسیه است! این کشور هیچ نقشی در اتحاد استراتژیک ندارد. به‌طور خاص در حوزه تجارت، هم‌پیمان اصلی چین در منطقه عربستان و کشورهای شورای همکاری خلیج فارس هستند که به چین واردات داشته و رابطه تجاری گسترده‌تری شکل داده‌اند. حتی بخشی از واردات ایران از چین از مسیر امارات انجام می‌شود، زیرا چین به شدت تحریم‌های آمریکا را رعایت می‌کند و از چه تنگناهایی با پرداخت هزینه‌های زیاد، کالاهای مورد نیاز ایران را تأمین می‌نماید.
باید به خاطر داشت که روابط استراتژیک تنها در بستر تبادل اقتصادی و منافع مشترک شکل می‌گیرد. چین در بسیاری از کشورها میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری کرده و به ایران به‌طور مستقیم می‌گوید که به دلیل تحریم‌های آمریکا و اعلام شما مبنی بر جنگ با اسرائیل، به ایران انجام سرمایه‌گذاری نداریم.
بیشترین سرمایه گذاری‌های چین در عراق و عربستان متمرکز شده است و ایران را کنار گذاشته‌اند و رابطه آنها با ایران به حداقل رسیده است. در حالی که به تازگی به خاطر لج ترامپ، روابط خود را با ایران افزایش داده‌اند، اما هیچ پولی بابت این خریدها به ایران پرداخت نمی‌کنند.
این توافق بین ایران و آمریکا می‌تواند به روابط با چین کمک کند به دلیل اینکه…
ایران منابع نفتی خود را به کشورهای دیگر می‌فروشد و در عوض مجبور می‌شود تعدادی کالا را از آنها تأمین کند، بعضی از این کالاها به ضرر تولیدکنندگان ایرانی تمام می‌شود اما برخی دیگر ممکن است به نفع آنها باشد. در صورتی که پنجره تجارت با چین بسته می‌شد، عدم فعالیت بسیاری از تولیدات ایرانی حتمی بود. بنابراین ما به نوعی محکوم به برقراری روابط با چین هستیم، روابطی که بر اساس شرایط آنها تنظیم می‌شود. به همین دلیل صحبت از یک اتحاد استراتژیک بین ایران و چین نمی‌تواند قانع‌کننده باشد. در این وضعیت حصول توافق در هر سطحی میان ایران و آمریکا بی‌تردید می‌تواند شرایط بهتری برای ما در ارتباطات با چین و حتی روسیه فراهم آورد.
*در واقع، توافق ایران و آمریکا می‌تواند چطور بر بهبود روابط اقتصادی و تسهیل تجارت با چین تأثیر بگذارد؟
اگر مذاکرات موفقیت‌آمیز باشد، با توجه به تجربه و بازاریابی طولانی‌مدت که داشته‌ایم، می‌توانیم روابط بهتری با چین برقرار کنیم بدون آنکه نگرانی از تحریم‌ها داشته باشیم و تحمیل‌های موجود بر خریداران و فروشندگان ایرانی را تجربه نماییم. با تامین اعتبارهای بین‌المللی، امکان تجارت با چین فراهم خواهد شد و برداشتن تحریم‌ها به نفع هر دو طرف است.
*وضعیت با عربستان و قطر چگونه خواهد بود؟ تأثیر توافق ایران و آمریکا بر روابط منطقه‌ای ما و فضای بین ایران و کشورهای حوزه خلیج فارس چیست؟
وضعیت آنها هم به همین صورت است. کشورهای پیشرفته در دنیای امروز بیشترین تجارت را با همسایگان خود انجام می‌دهند. زمانی، همسایگان ایران توام با فقر بودند، در شرایطی که ما امکانات گسترده و درآمد قابل توجهی داشتیم و در اوپک در جایگاه بالایی قرار داشتیم، اطراف ما عربستان و قطر در وضعیت نامناسبی بودند، عمان و مسقط نیز به لحاظ توسعه شرایط کم‌تری داشتند. ترکیه نیز در آن زمان با مشکلات اقتصادی جدی روبرو بود و ما سفر خود از این جاده‌ها را به‌عنوان ورود به یک بهشت توصیف می‌کردیم.
توافق ایران و آمریکا، فرصت‌های اقتصادی میلیاردی را برای ایران فراهم می‌سازد
ما در آن زمان چه مبادلاتی با این کشورها می‌توانستیم داشته باشیم؟ اکنون اما ترکیه به یک کشور صنعتی تبدیل شده، عربستان گام‌های قابل توجهی به سمت صنعتی شدن برداشته و در حوزه پتروشیمی در سطح جهانی پیشرو است. ایران در حال حاضر به واردات از عربستان نیاز دارد، در حالی که تجارت ما با این کشور به دلیل تحریم‌ها به حداقل رسیده است. در شرایط فعلی، بیشترین مبادلات تجاری ما با امارات انجام می‌شود و با برداشتن تحریم‌ها این روند می‌تواند شدت بیشتری پیدا کند. دیگر کشورها مانند قطر و کویت نیز به سمت رشد و توسعه می‌روند و توافق بین ایران و آمریکا می‌تواند فرصت‌های اقتصادی و میلیاردها دلار درآمد برای پیمانکاران و صادرکنندگان ایرانی ایجاد کند.
تحریم‌ها تنها به نفع دلالان است و آنها از وضعیت نامناسب ایران سوءاستفاده می‌کنند و در بسیاری از موارد سرمایه‌های خود را از ایران خارج می‌کنند.
بهتر است که آمریکا به خرید اورانیوم ایران بپردازد، نه کشورهای دیگر
*طبق توافق برجام، روسیه یکی از مقاصد انتقال اورانیوم ایران در نظر گرفته شده بود، اما به نظر می‌رسد در وضعیت فعلی ارتباطات بین دولت جدید آمریکا و روسیه، دیگر نمی‌توان روسیه را به‌عنوان گزینه‌ای مطمئن برای خرید اورانیوم ایران دانست. برخی به ترکیه به‌عنوان گزینه‌ای مناسب در این زمینه اشاره می‌کنند. نظر شما چیست؟
این یک برداشت نادرست است. ترکیه برای اورانیوم ما چه برنامه‌ای دارد؟ روسیه خود دارای بمب‌های اتمی است و اورانیوم ما را برای ساخت بمب‌های دیگر شدن در کنار بمب‌های خود استفاده خواهد کرد. اعتماد آمریکا به روسیه ارتباطی با توافق هسته‌ای ندارد. طبق توافق برجام، ایران این حق را دارد تا اورانیوم خود را به کشورهای فرانسه، انگلیس و روسیه بفروشد و آمریکا نیز یکی از کشورهایی بود که می‌توانست اورانیوم ایران را خریداری کند، اما در نهایت از توافق کنار رفت.
در حال حاضر بهترین گزینه این است که ایالات متحده به خرید اورانیوم از ایران بپردازد. دلیل آن چیست؟ چرا باید این ماده ارزشمند به ترکیه فروخته شود؟ اگر کشورها بتوانند اورانیوم را به سطحی که برای نیروگاه‌های هسته‌ای مناسب باشد، برسانند، می‌توانند با یک قرارداد، آن را خریداری کنند. ما باید اورانیوم مازاد بر نیاز فنی خود را صادر کنیم و در نهایت این امتیاز به ایران داده خواهد شد. همچنین، ایران ناگزیر است اورانیوم با غلظت بالای ۵ درصد خود را که برای نیازهای فنی‌اش کاربردی ندارد، بفروشد.
اما این مباحث به شرط آنکه ایران و ایالات متحده در مذاکرات، به موضوعات اصلی پرداخته و بر روی آنها تمرکز کنند، برداشت می‌شود. موضوع اصلی بحث در واقع آتش‌بس در خصومت چند دهه‌ای بین ایران و امریکا است. محور اصلی این مذاکرات، رفع تهدیدها می‌باشد.
هماهنگی اروپا با آمریکا در تهدیدات اخیر و نشان دادن جدیت خطر جنگ
*اروپا از ادامه این مذاکرات رضایت ندارد و فرانسه به فعال کردن مکانیزم ماشه تهدید کرده است. برخی بر این باورند که کاهش تنش میان تهران و واشنگتن نباید به بروز تنش میان ایران و اروپا منجر شود. آیا در این شرایطی که مذاکرات بین تهران و واشنگتن در جریان است، نیازی به دیپلماسی مستقل با اروپا احساس می‌شود؟
در ایران، مفهوم دیپلماسی به درستی درک نشده و بسیاری نظیر دکتر جلیلی، آن را به کارشکنی و مذاکرات بی‌هدف تقلیل داده‌اند. دنیای امروز دیگر تحمل چنین رویکردهایی را ندارد. اروپا در تحرکات اخیر خود با امریکا همسو بوده و در تلاش است تا به دنیا نشان دهد که خطر جنگ واقعی و جدی است و اگر جنگی رخ دهد، آنها در کنار ایالات متحده قرار خواهند گرفت.
من خوشبین هستم که تندروهایی که هنوز بر ضد مذاکره موضع‌گیری می‌کنند، توضیح دهند که اگر ما به یک نوع توافق صلحی که بر مبنای آسایش و رفاه باشد، وارد نشویم و به سمت جنگ برویم، چه برنامه‌ای برای کشور در نظر دارند؟! در شرایط کنونی، هر لحظه‌ای که از دست برود به زیان ایران تمام خواهد شد.
۲۷۲۷