رسول سلیمی: سفر رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA)، به تهران و ملاقات او با عباس عراقچی، به عنوان یک نقطه مهم در عرصه دیپلماسی هسته‌ای ایران به شمار می‌آید. این سفر در آستانه دور دوم مذاکرات غیرمستقیم میان ایران و ایالات متحده انجام گردید و با توجه به سفر سریعی که عراقچی به مسکو برای مشورت با مقامات روس داشت، توجه جهانی را جلب کرد. اظهارات مقامات روسیه، که این سفر را «بسیار مهم» و تأثیرگذار بر مذاکرات رم نامیدند، سوالاتی را در مورد اهداف گروسی، نقش اروپا در این گفتگوها و روابط این سفر با مکانیزم ماشه (snapback) به وجود آورده است.
اینکه سفر گروسی به تهران، دومین سفر او در سال ۲۰۲۵ و اولین مورد پس از انتخاب مجدد دونالد ترامپ بود، در شرایط حساسی صورت گرفت. مذاکرات عمان که بین عباس عراقچی و استیو ویتکاف برگزار گردید، به عنوان «سازنده» قلمداد شد و به توافق برای ادامه گفتگوها انجامید. به گزارش رسانه‌ها، این مذاکرات با هدف بررسی لغو تحریم‌ها و محدودیت‌های هسته‌ای ایران صورت گرفته، اما موفقیت آن به همکاری ایران با آژانس بستگی دارد. گروسی، که به نقش آژانس در نظارت بر هر توافق هسته‌ای اهمیت می‌دهد، پیش از سفر به «لوموند» اظهار داشت: «بدون آژانس، هر توافقی تنها یک تکه کاغذ خواهد بود.» در چنین شرایطی، سفر گروسی به ایران اهداف خاصی را دنبال می‌کرد که در ادامه به آنها می‌پردازیم:
اهداف کلیدی سفر گروسی به ایران
۱. تقویت همکاری با ایران: گروسی به دنبال از بین بردن موانع همکاری ایران با آژانس بود، از جمله فراهم آوردن دسترسی مجدد برای بازرسان و نصب دوربین‌های نظارتی. به نقل از «رویترز»، ایران دسترسی بازرسان آژانس را محدود کرده و همچنین برخی تجهیزات نظارتی را غیرفعال کرده است. در تهران، گروسی با عراقچی و محمد اسلامی، رئیس سازمان انرژی اتمی، دیدار کرد تا این مسائل را حل و فصل کند.
۲. حل ابهامات هسته‌ای: آژانس نگرانی‌های خود را بابت کشف ذرات اورانیوم در سایت‌های اعلام‌نشده و همچنین غنی‌سازی ۶۰ درصدی ایران ابراز کرده است. در ادامه، «الجزیره» گزارش داده که گروسی در پی توضیحات مربوط به غنی‌سازی ۸۴ درصدی در فوردو بوده است. او در تهران خواستار شفاف‌سازی بیشتر شد.
۳. آماده‌سازی برای دور دوم مذاکرات غیرمستقیم ایران ـ آمریکا: گروسی به «لوموند» بیان کرد که آژانس باید در مذاکرات ایران و آمریکا نقش ایفا کند تا هر توافقی به شکل مؤثری قابل راستی‌آزمایی باشد. ملاقات او با عراقچی، که مذاکره‌کننده ارشد ایران محسوب می‌شود، تلاشی برای ایجاد هماهنگی پیش از مذاکرات غیرمستقیم بین ایران و آمریکا بود.
۴. جلوگیری از افزایش تنش: گروسی در مصاحبه‌ای با «خبرگزاری فرانسه» ابراز نگرانی کرد که «فضای دیپلماسی در حال کاهش است» و خواستار دستیابی به راه‌حل‌های دیپلماتیک شد. این سفر همچنین در واکنش به تهدیدات اسرائیل برای حمله به تأسیسات هسته‌ای ایران صورت گرفت. این در حالی است که دیدار گروسی با عراقچی در تاریخ ۱۶ آوریل، که توسط «ایندی‌پرشین» به عنوان «مفید» شرح داده شد، تمرکز زیادی بر همکاری متقابل و حل ابهامات داشت. عراقچی به گروسی اعلام کرده بود که ایران آماده مذاکرات است، مشروط بر اینکه تحت فشار و تهدید نباشد. گروسی همچنین دیداری با مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، داشت که در آن پزشکیان تاکید بر صلح‌آمیز بودن برنامه هسته‌ای داشت.
اهمیت سفر گروسی از دیدگاه روسیه
سفر عراقچی به مسکو بلافاصله پس از ملاقات با گروسی، که «عرب نیوز» آن را «از قبل برنامه‌ریزی شده» توصیف کرد، حاکی از همکاری نزدیک میان ایران و روسیه بود. مقامات روسی، از جمله میخائیل اولیانوف، نماینده روسیه در سازمان‌های بین‌المللی، این سفر را «بسیار مهم» دانسته و اظهار داشتند که بر مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا تأثیر می‌گذارد. اهمیت این سفر از منظر روسیه در محورهای زیر قابل تحلیل است:
است:
۱. هم‌راستایی استراتژیک با ایران
روسیه، به عنوان هم‌پیمان کلیدی ایران و یکی از اعضای شورای امنیت، در مذاکرات هسته‌ای نقش اساسی و قابل توجهی ایفا می‌کند. بر اساس گزارش «تایمز آو اسرائیل»، مسکو نسبت به مذاکرات در عمان خوشبین است و به وضوح هشدار داده است که هرگونه برخورد نظامی می‌تواند به یک فاجعه جهانی منجر شود. اولیانوف نیز در تاریخ ۱۲ آوریل در X اعلام کرد: «تنها راه‌حل ممکن، دیپلماسی است.» سفر گروسی، که به شفافیت برنامه هسته‌ای ایران کمک می‌کند، به روسیه این اطمینان را می‌دهد که ایران تحت نظارت بین‌المللی قرار خواهد گرفت و این به مسکو کمک می‌کند تا از افزایش تنش با غرب جلوگیری کند.
۲. تأثیر بر مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا
روسیه به این باور است که تمام پیشرفت‌ها در زمینه همکاری ایران با آژانس، احتمال موفقیت مذاکرات غیرمستقیم میان ایران و آمریکا را تقویت خواهد کرد. در این راستا، سرگئی لاوروف به «اسپوتنیک» اعلام کرده است که «مذاکرات ایران و آمریکا باید به نتایج محسوس و واقعی دست یابد و همکاری با آژانس شرط اساسی آن است.» دیدار گروسی با عراقچی، که گزارش آن به مسکو ارسال شد، این امکان را به روسیه می‌دهد تا مواضع ایران را پیش از مذاکرات تنظیم کند. به گفته «گاردین»، ایران پیشنهاد انتقال اورانیوم غنی‌شده به روسیه را نپذیرفته، اما مسکو هنوز آماده است که نقش میانجیگری را ایفا کند.
۳. مقابله با انزوای ایران
روسیه نگران آن است که عدم همکاری ایران با آژانس ممکن است منجر به تصویب قطعنامه‌ای در شورای حکام آژانس شود که می‌تواند مکانیزم ماشه را فعال کند. کارشناسان روابط بین‌الملل بر این باورند که قطعنامه‌های قبلی باعث کاهش همکاری‌های ایران شدند. سفر گروسی با ایجاد فضای مثبت به روسیه این انگیزه را می‌دهد تا مانع از تشدید تحریم‌ها علیه ایران شود که می‌تواند به تجارت دوجانبه آنها آسیب بزند.
۴. موقعیت روسیه در شورای امنیت
روسیه می‌تواند با استفاده از حق وتو در شورای امنیت از بازگشت تحریم‌های سازمان ملل جلوگیری کند. سفر گروسی، با کم کردن احتمال تصویب قطعنامه، به مسکو امکانی بیشتر برای حمایت از ایران می‌دهد. تحلیلگران سیاسی گمانه‌زنی می‌کنند که عراقچی در مسکو از لاوروف درخواست کرده تا در صورت دستیابی به توافق، از لغو تحریم‌ها حمایت کند.
نقش نمایندگان اروپایی در سفر گروسی
اگرچه کشورهایی نظیر بریتانیا، فرانسه و آلمان به‌طور مستقیم در مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا مشارکتی ندارند، اما به‌عنوان طرف‌های برجام تأثیر غیرمستقیم و قابل توجهی بر روند آن دارند. سوال کلیدی این است که آیا گروسی به نمایندگی از کشورهای اروپایی در این سفر شرکت داشته است؟ تحلیلگران سیاسی معتقدند که گروسی به عنوان مدیر کل آژانس، مسئولیتی مستقل دارد و نه به نمایندگی از اروپایی‌ها. هدف سفر گروسی به ایران حل و فصل اختلافات فنی است، نه ایفای نقش میانجی اروپا. او در مصاحبه‌ای با «لوموند» بر بی‌طرفی آژانس در مذاکرات ایران و آمریکا تأکید کرده، اما بر لزوم راستی‌آزمایی توافقات تأکید دارد.
در عین حال، کشورها در اروپا خواهان ارائه گزارش جامع آژانس درباره فعالیت‌های هسته‌ای ایران هستند. یک دیپلمات اروپایی نیز به «رویترز» گفته است: «ما نسبت به فعالیت‌های هسته‌ای ایران نگران هستیم و گزارش آژانس مبنای اقدامات بعدی ما خواهد بود.» گروسی با درک این فشار، تلاش می‌کند تا با ایران توافقی به دست آورد که مانع از تصویب قطعنامه شود.
در همین راستا، گروسی قبل از سفر خود با مقامات اروپایی، از جمله آنالنا بائربوک، وزیر خارجه آلمان، دیدار داشت. این دیدار اگرچه غیررسمی بود، اما نشان می‌دهد که گروسی به نظرات و مواضع اروپایی‌ها اهمیت می‌دهد، اگرچه به‌عنوان نماینده آنها عمل نمی‌کند. همچنین، اروپا نگران تشدید تنش‌ها در صورت بازگشت ترامپ است. سفر گروسی، با کاستن از امکان تصویب قطعنامه، به حفظ فضای دیپلماتیک برای اروپا کمک خواهد کرد.
آیا سفر گروسی به مکانیزم ماشه مرتبط است؟
مکانیزم ماشه، که در قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت تعریف شده است، به‌طور بالقوه به بازگردانی تحریم‌های سازمان ملل علیه ایران در صورت نقض برجام می‌انجامد. ناظران سیاسی به این نکته اشاره کرده‌اند که عدم همکاری ایران با آژانس خطر فعال‌سازی این مکانیزم را به همراه دارد.
این امر را افزایش می‌دهد.
در صورت تصویب هرگونه قطعنامه‌ای در شورای حکام، این نهاد نیز می‌تواند پرونده ایران را به شورای امنیت ارجاع دهد و مکانیزم ماشه را فعال کند که به گزارش‌های آژانس وابسته است. گروسی در سفر به تهران درخواست نصب دوباره دوربین‌ها و دسترسی به بازرسان را مطرح کرد. کارشناسان سیاسی معتقدند که آمریکا در حال انتظار نتایج سفر گروسی به ایران است تا براساس آن درباره قطعنامه اقدام کند. گروسی تلاش کرد تا با ایجاد فضای مثبت، فشارهای موجود را کاهش دهد.
پیام سفر گروسی به تهران چه بود؟
سفر گروسی به تهران که با دیدار از عراقچی و سفر بعدی به مسکو همراه بود، دارای ابعاد مختلفی است که می‌توان آنها را بررسی کرد:
۱. اهداف گروسی و میزان موفقیت
گروسی با هدف تقویت همکاری‌ها، رفع ابهامات موجود و آماده‌سازی برای مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا به تهران سفر کرد. او همکاری با آژانس را «ضروری» دانست. دیدار با عراقچی و پزشکیان، که بر صلح‌آمیز بودن برنامه هسته‌ای تأکید کردند، جوی مثبت ایجاد کرد، اگرچه برخی شکاف‌های فنی هنوز وجود دارد. در نتیجه، گمانه‌زنی‌ها نشان می‌دهد که میزان موفقیت گروسی به ادامه همکاری ایران وابسته است.
۲. اهمیت این سفر از چشم‌انداز روسیه
روسیه سفر گروسی را حائز اهمیت می‌داند چرا که همکاری ایران با آژانس می‌تواند مانع از تصویب قطعنامه‌ها و تحریم‌های جدید گردد که به روند اقتصادی و سیاسی روابط مسکو و تهران آسیب می‌زند. هماهنگی عراقچی با لاوروف در مسکو که از سوی ناظران سیاسی «سازنده» تلقی شد، نشان‌دهنده تلاش برای ایجاد یک جبهه متحد قبل از آغاز مذاکرات ایران و آمریکا است. این سفر به روسیه فرصت داد تا نقش میانجیگری خود را تقویت کند.
۳. نقش اروپا
گروسی به عنوان نماینده اروپا در این سفر نبود، اما فشارهای اروپا از طریق شورای حکام قابل احساس بود. گزارشات نشان می‌دهد که اروپا خواهان دریافت گزارشی جامع از آژانس است. گروسی با برقراری مشاوره غیررسمی با اروپا، تلاش کرد تا تعادل را حفظ کند، ولی تمرکز او بیشتر بر مأموریت فنی آژانس متمرکز بود.
۴. مکانیزم ماشه
سفر گروسی تهدید مکانیزم ماشه را کاهش داد، اما آن را به طور کامل منتفی نکرد. همکاری ایران با آژانس که گروسی به دنبال آن است، می‌تواند از ارجاع پرونده به شورای امنیت جلوگیری کند. با این حال، تهدیدات اسلامی و حساسیت ایران نسبت به فشارهای خارجی نشان می‌دهد که هر اشتباه دیپلماتیک ممکن است منجر به فعال شدن این مکانیزم گردد.
۵. تأثیر بر دور دوم مذاکرات ایران و آمریکا
دور دوم مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا به همکاری ایران با آژانس وابسته است. گروسی به «لوموند» گفت که آژانس باید توافقات را راستی‌آزمایی کند. سفر او با ایجاد فضای مثبت، شانس موفقیت مذاکرات ایران و آمریکا را افزایش داد، اما اختلافات فنی و فشارهای ایالات متحده (مثل تحریم‌های نفتی) همچنان می‌تواند به عنوان چالش مطرح باشد. «فایننشال تایمز» نیز هشدار داده است که عدم انعطاف‌پذیری دو طرف می‌تواند به بن‌بست در مذاکرات منجر شود.
در تحلیل کلی، سفر گروسی نشان داد که دیپلماسی هسته‌ای ایران در وضعیت پیچیده‌ای قرار دارد که تحت تأثیر فشارهای بین‌المللی و حمایت‌های متحدان خود است. عراقچی با سفر به مسکو و تماس‌های منطقه‌ای، شبکه حمایتی ایجاد کرده که اثر تحریم‌ها را به حداقل می‌رساند. با این حال، تهدیدات اسرائیل و فشارهای کنگره آمریکا می‌تواند به آسانی مذاکرات را به چالش بکشد.
سفر رافائل گروسی به تهران و ملاقات با عباس عراقچی به اضافه سفر بعدی‌اش به مسکو، حرکتی برای ارتقاء همکاری‌های ایران با آژانس، رفع ابهامات هسته‌ای، و آماده‌سازی برای مذاکرات رم بود. روسیه این سفر را به دلیل تأثیر آن بر دیپلماسی و جلوگیری از قطعنامه‌های آژانس دارای اهمیت می‌داند. اگرچه این سفر خطر مکانیزم ماشه را تا حدی کاهش داد، ولی اختلافات فنی و فشارهای خارجی را نمی‌توان نادیده گرفت. دیپلماسی عراقچی با هماهنگی منطقه‌ای و سفر به مسکو، نمایانگر استراتژی ایران برای حفظ یک موقعیت قوی در مذاکرات غیرمستقیم با آمریکا است. بنابراین این مذاکرات یک فرصت برای توافق هستند، اما موفقیت آن به میزان انعطاف‌پذیری آمریکا و همکاری ایران با آژانس بستگی دارد.
311213