در ۲۵ آوریل ۱۹۸۰، صحرای طبس در ایران به محل ماموریت شکست خورده نجات گروگانهای آمریکایی، معروف به عملیات پنجه عقاب، تبدیل شد. ایالات متحده تلاش کرد گروگانهای آمریکایی را که از ۱۳ آبان ۱۳۵۸ در سفارت آمریکا در تهران نگهداری میشدند، نجات دهد. این اولین عملیات نیروی های مخصوص آمریکا به نام نیروی دلتا بود که شکست خورد.
نیروهای ویژه ایالات متحده در یک منطقه عملیاتی دورافتاده در صحرای دشت کویر در نزدیکی طبس، به نام “صحرای یک”، فرود آمدند. با وقوع طوفان شن چندین هلیکوپتر به دلیل مشکلات مکانیکی آتش گرفتند. از آنجا که تعداد کمی هلیکوپتر عملیاتی باقی مانده بود، این ماموریت لغو شد. در حین عقبنشینی، یک هلیکوپتر RH-۵۳ با یک هواپیمای ترابری C-۱۳۰ برخورد کرد و باعث آتشسوزی شد. ۸ نظامی آمریکایی کشته شدند. ایران بعداً هواپیماها و تجهیزات رها شده را بازیابی کرد. این شکست به شدت به اعتبار رئیس جمهور جیمی کارتر آسیب رساند.
بلافاصله پس از زمینلرزه ۲۵ شهریور ۱۳۵۷ طبس ، شایعاتی در جامعه آن روز ایران – در آستانه انقلاب و ۸ روز پس از واقعه ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ – پخش شد که زمینلرزه را به انفجار زباله های اتمی دفن شده در صحرای طبس مربوط کرد. البته مطالعات زلزله شناسی نشان داد که رخداد زلزله کاملا طبیعی و زمینساختی و ناشی از گسیخته شدن بخشی جوان از سامانه گسله طبس بود.
زمینلرزه مخرب طبس چنان شدید بود که همچنان نگاشت شتابنگاری ثبت شده آن تا امروز در ایران شدیدترین جنبش ثبت شده است . دستگاه شتابنگاری در طبس را زندهیاد مهندس علیاکبر معینفر در ساختمان بیمارستان شیروخورشید طبس سه ماه قبل از زلزله نصب کرده بود. هیچکدام از زلزلههای شدید بعدی مانند زمینلرزه ۱۳۶۹ منجیل، زمینلرزه ۱۳۸۲ بم و زمینلرزه ۱۳۹۶ ازگله سرپلذهاب منجر به ثبت چنین نگاشتی نشدند.
تلفات بالای انسانی زلزله طبس با ۶۳۶۳ کشته با نابودی شهر تاریخی طبس همراه شد. ضمنا قبل از رخداد زلزله ۱۳۵۷ طبس هیچ پیشلرزهای روی نداد ولی برخی رویدادهای غیرعادی (که شاید میشد به عنوان رویدادهای هشداردهنده تلقی شوند) مانند رفتار غیرعادی جانوران و نمایان شدن یک روشنایی بر فراز کوه -با توجه به زمان زمینلرزه در ۱۹: ۰۶ عصر، دقایقی بعد از غروب آفتاب- گزارش شده است.
ادعاهایی که زلزله ۱۳۵۷ طبس را به فعالیتهای هستهای مرتبط کردند، حدس و گمان و شبه علمی هستند. محل آزمایش هستهای منطقهای است که در آن یک وسیله انفجاری هستهای واقعی در زیر زمین یا روی زمین منفجر میشود. ایران تا به حال آزمایش انفجار هستهای در طبس یا هر جای دیگری انجام داده است . باید توجه کرد که اگر همان زمان، انفجار هسته ای در طبس رخ داده بود بلافاصله نگاشت لرزه نگاری آن در ایستگاه های داخلی و پیرامونی ایران ثبت و اعلام می شد که زمینلرزه طبیعی نبوده بلکه رخدادی مصنوعی و بازده لرزه ای ناشی از یک انفجار هسته ای یا غیر متعارف بوده که البته چنین نشد.
چنین انفجاری نشانههای لرزهای شناسایی شده در سطح بینالمللی به همراه آثار رادیونوکلئید دارد و با پایش ماهواره ای و داده های اطلاعاتی قابل رصد است . هیچ مسندی در این مورد انفجاری غیر متعارف برای طبس نشان نمیدهد.
البته موقعیت کویری و دورافتاده طبس موجب شد تا بخشی از مردم تصور کنند فعالیتهای مخفی در کویر انجام میشد. همزمانی با سال ۱۳۵۷ و فضای سیاسی انقلاب ناشناخته بودن موضوعات هستهای و زلزلهشناسی برای عموم و وجود معادن و مناطق نظامی در شرق ایران که باعث این گمانهزنیها میشد.
حال آیا دفن زباله هستهای میتواند زلزله ۷.۴ ایجاد کند؟ تقریباً نه. دفن زباله هستهای—حتی در حجم زیاد – انرژی لازم برای ایجاد چنین زلزله عظیمی تولید نمیکند. زلزله طبس ناشی از جابجایی چندمتری گسل در ژرفای حدود ۱۰ کیلومتری سطح زمین بود. انفجارهای زیرزمینی هستهای معمولاً لرزههایی کوچکتر و با الگوی متفاوت تولید میکنند.
تا امروز هیچ سند منتشرشده معتبر از آرشیوهای آمریکا، شوروی سابق، ایران یا آژانس بینالمللی انرژی اتمی چنین چیزی را تأیید نکرده است. هیچ گروه سیاسی مشخص و شناختهشدهای از مخالفان شاه بهصورت رسمی و سازمانیافته ادعا نکردند که زلزله طبس ناشی از انفجار زبالههای هستهای آمریکا یا شوروی بوده است. سه روز بعد از زلزله، یکی از خطیبان در تبریز عنوان کرد: “از آن موقع که زبالههای اتمی ۳۳ کشور دنیا را در کویر لوت و اطراف طبس دفن کردند، آنجا مرتباً زلزله میشود.» .
گسترده شدن این شایعه از بیاعتمادی شدید به حکومت پهلوی، وابستگی شاه به آمریکا، دورافتاده بودن و رازآلود بودن کویر طبس و لوت، ناآشنایی عمومی با علم زلزلهشناسی بود ولی البته وجود فضای انقلابی پذیرش روایتهای توطئه را تسهیل میکرد.
روزنامه اطلاعات (۳۰ شهریور ۱۳۵۷) در صفحه چهار، خبری با عنوان «تکذیب تأثیر آزمایش اتمی شوروی در زلزله طبس» منتشر کرد. اکه نشان میدهد که چنین شایعهای بلافاصله پس از زلزله، شایعهای مشخص درباره نقش آزمایش اتمی شوروی در افکار عمومی مطرح شده بود. چه بسا شکست عملیات نیروی دلتا در ۵ اردیبهشت ۱۳۵۹ نیز به بیشتر پراکنده شدن چنین شایعاتی کمک کرده باشد.
*استاد دانشگاه
۴۷۴۷