فاخره بهبهانی: مریم قوامی، روانشناس، نویسنده و مدرس مهارتهای والدین، میگوید: اختلال پیکا نه نشانه بدرفتاری والدین است و نه نشانه ضعف کودک بلکه یک اختلال قابل درمان و قابل مدیریت است. این اختلال یکی از اختلالات تغذیهای و خوردن است که در آن فرد به صورت مداوم و وسواسی موادی را میخورد که ارزش غذایی ندارند و خوراکی نیستند. به این اختلال در مواردی هرزهخواری گفته میشود و یکی از پیچیدهترین اختلالات تغذیهای درکودکان و نوجوانان است که کمتر مورد بحث واقع شده است.
علل بروز پیکا بسیار متنوعاند. از نظر پزشکی، کمبود آهن و روی از رایجترین علل ایجاد این اختلال محسوب میشود و در بسیاری از کودکان مبتلا با تجویز صحیح مکملها واصلاح تغذیه قابل درمان است. همچنین کودکانی با اختلالات طیف اتیسم، ناتوانیهای ذهنی، اضطراب، استرس، مشکلات دلبستگی یا تجربههای عاطفی دشوار ممکن است رفتارهای پیکایی را به عنوان راهی برای تنظیم هیجان، کاهش تنش یا جلب توجه بروز دهند.
این اختلال چه زمانی آسیبزننده میشود؟
این اختلال اگرچه ممکن است در ظاهر صرفاً به شکل خوردن مواد غیرخوراکی دیده شود، اما در واقع نمایانگر مجموعهای از عوامل زیستی، روانشناختی، رفتاری و محیطی است که اغلب از نگاه والدین پنهان میماند و اگر به موقع تشخیص داده نشود و مدیریت نشود حتی به آسیبهای ماندگار منجر میگردد. پیکا زمانی تشخیص داده میشود که کودک یا نوجوان به مدت حداقل یک ماه به طور مداوم موادی را مصرف کند که ارزش غذایی ندارند و ذاتاً خوراکی نیستند. مانند خاک، مو، کاغذ، رنگ، گچ، صابون، یخ، مهر یا حتی قطعات فلزی. نوزادان برای شناخت محیط، اشیاء را به دهان میبرند اما تداوم این رفتار در سنین بالاتر از دو سال میتواند نشانهای هشداردهنده باشد.
مهارتهایی که لازم است والدین بدانند
بسیاری از والدین زمانی که فرزندشان خاک یا کاغذ میخورد، واکنشی شدید و تنبیهآمیز نشان میدهند. این واکنشها باعث میشود کودک یاد بگیرد رفتار خود را مخفی کند. بنابراین این رویه صحیح نیست. کودکان خردسال به طور طبیعی تمایل برای کشف محیط از طریق دهان دارند و اگر مواد غیرخوراکی به ویژه اشیاء کوچک، گچ، خرده ریزهای کاغذ، خاک گلدان یا مواد شوینده در دسترس کودک باشد، احتمال بروز رفتار پیکایی بالا میرود. بر این اساس چنین مواردی باید از دسترس کودک به دور باشد. این کار در پیشگیری ازپیکا مؤثر است.
کودکانی که ارتباط عاطفی گرم، پاسخ دهنده و قابل پیشبینی با والدین دارند، کمتر دچار چنین اختلالاتی میشوند. یکی دیگر از مهمترین مهارتها آگاهی والدین نسبت به جنبههای پزشکی و تغذیهای پیکاست. بسیاری از والدین نمیدانند که خوردن یخ، خاک یا رنگ میتواند نشانهای از فقر آهن یا سایر کمبودهای تغذیهای باشد.
اسباب بازیهای موثر کدامند؟
در کنار جنبههای درمانی و رفتاری، والدین باید بتوانند صحبتکردن با کودک به زبانی ساده و قابل درک، بدون تحقیر یا سرزنش را یاد بگیرند. والدین باید بتوانند نیازهای هیجانی فرزندشان را بشناسند، به آنها پاسخ مناسب دهند و فرصتهایی را فراهم کنند تا کودک بتواند به شیوههای سالمتری احساساتش را بیان و مدیریت کند.
والدین باید به کودک توضیح دهند که برخی چیزها برای خوردن مناسب نیستند و ممکن است به بدن آسیب بزنند. این توضیح باید همراه با جایگزینهای امن باشد؛ مانند میانوعدههای سالم، خوراکیهای بافتدار یا فعالیتهایی که نیاز حسی کودک را برطرف میکنند. برای برخی کودکان، پیکا ناشی از نیازهای حسی است و استفاده از اسباببازیهای حسی، ژلهای قابل فشردن، خوراکیهای ترد یا فعالیتهایی مانند جویدن آدامس بدون قند، میتواند رفتار را کاهش دهد.
فعالیتهایی مانند نقاشی، بازی، تنفس عمیق یا صحبت کردن میتواند سبب آرامسازی کودک شود. گاهی والدین از رفتار پیکایی احساس درماندگی میکنند یا تصور میکنند مشکل فرزندشان غیرقابلحل است. بنابراین توصیه میشود والدین در صورت نیازاز مشاور خانواده، تراپیست کودک، متخصص تغذیه یا پزشک کودکان راهنمایی بگیرند. حمایت حرفهای میتواند فرآیند درمان را سریعتر و مؤثرتر کند و از ایجاد غلطآموزی یارفتارهای ناخواسته جلوگیری کند.
۴۷۲۳۲