امیرمسعود عابدین: آمریکا و روسیه سالهاست بر بمبافکنهایی تکیه کردهاند که ریشه در دوران جنگ سرد دارند. نبود جانشینی واقعی برای این هواپیماها از یک سو، و کاهش چشمگیر تولیدات دفاعی پس از پایان جنگ سرد از سوی دیگر، باعث شده هر فروند از دسترفته به سختی قابل جبران باشد. این دو سانحه که در یک روز رخ دادند، تصویری گویا از وضعیت کنونی نیروهای راهبردی واشنگتن و مسکو ترسیم میکنند.
سقوط B-۵۲ آمریکا؛ ضربه به برنامهای که پیشتر هم لنگ میزد
براساس گزارش militarywatchmagazine، یک فروند بمبافکن استراتژیک قارهپیمای B-۵۲H متعلق به نیروی هوایی آمریکا، اندکی پس از برخاستن از پایگاه هوایی ادواردز سقوط کرد و هر هشت خدمه آن جان باختند. این هواپیما یکی از نمونههای کلیدی آزمایشی بود که به بال آزمایشی ۴۱۲ اختصاص داشت و بهتازگی در چارچوب برنامه ارتقای B-۵۲J به رادار آرایه فازی فعال AN/APQ-۱۸۸ مجهز شده بود تا مورد آزمایش قرار گیرد.
امروز بخش عمده ناوگان بمبافکنهای استراتژیک آمریکا را همین B-۵۲ تشکیل میدهد؛ هواپیمایی که هم در نقش بازدارندگی هستهای راهبردی و هم به عنوان سکوی پرتاب موشکهای کروز برای حملات تاکتیکی به آن متکی هستند. انتظار میرود این سانحه برنامه B-۵۲J را که از همین حالا با تاخیری قابل توجه و افزایش جدی هزینهها دست و پنجه نرم میکند، باز هم به عقب بیندازد. دامنه گسترده مشکلات این برنامه حساس، گمانهزنیها درباره احتمال لغو کامل آن را تقویت کرده است.
سقوط Tu-۲۲M۳ روسیه در سیبری
در همان روز، یک فروند بمبافکن مافوقصوت Tu-۲۲M۳ متعلق به نیروی هوافضای روسیه هنگام مانور فرود در منطقه ایرکوتسک در جنوب شرقی سیبری سقوط کرد. تصاویر ویدئویی نشان میدهند که هواپیما پیش از برخورد با شدت به سمت پایین شیرجه میرود و ستونی غلیظ از دود سیاه از آن برمیخیزد. وزارت دفاع روسیه اعلام کرد که این بمبافکن هیچ محموله جنگی حمل نمیکرده، تمام خدمه به سلامت خود را با صندلی پران نجات دادهاند و هیچ تلفات یا خسارتی روی زمین ثبت نشده است.
Tu-۲۲M۳ یکی از سه نوع بمبافکن در خدمت ارتش روسیه است؛ طراحی کوچکتر و با بُرد کوتاهتر نسبت به Tu-۹۵ یا Tu-۱۶۰، که با این حال همچنان میتواند به بُردهای پایین قارهپیما برسد. این هواپیما در اصل برای ماموریتهای ضدکشتی طراحی شده و قابلیت حمل موشکهای کروز Kh-۲۲ آن را به تواناترین هواپیمای جهان در این نوع ماموریتها تبدیل کرده است. این بمبافکنها در جنگ روسیه و اوکراین نقشی پررنگ ایفا کردهاند؛ عمدتا بهعنوان سکوی پرتاب موشکهای Kh-۲۲ برای حمله به اهداف اوکراینی.
چرا این بمبافکنها دههها در خدمت ماندهاند؟
B-۵۲ و Tu-۲۲M۳ بیش از هر چیز به این دلیل دهههاست که در خدمت باقی ماندهاند که جانشین مستقیمی برایشان ساخته نشده؛ هواپیمایی که بتواند ترکیب منحصر به فرد آنها از ظرفیت حمل سلاح، بُرد، انعطافپذیری و صرفه اقتصادی را به طور کامل بازتولید کند. طراحی، آزمایش و تولید بمبافکنهای بزرگ به سرمایهگذاری سنگینی نیاز دارد و همین موضوع باعث شد آمریکا و روسیه هر دو پس از پایان جنگ سرد تنها با احتیاط فراوان به توسعه طرحهای تازه روی بیاورند.
در حال حاضر آمریکا هیچ بمبافکن استراتژیکی در خط تولید انبوه ندارد و روسیه نیز Tu-۱۶۰ را تولید میکند؛ هواپیمایی بسیار بزرگتر و با بُردی بلندتر از Tu-۲۲M۳ که در اصل برای ماموریتهای تاکتیکی علیه اهداف نزدیکتر طراحی شده است.
جبرانناپذیری تلفات در سایه افول تولید دفاعی
کاهش چشمگیر تولیدات دفاعی در آمریکا و روسیه از پایان جنگ سرد تاکنون، از دست رفتن بمبافکنها و دیگر هواپیماهای راهبردی متعلق به آن دوران را به ویژه پرهزینه کرده است؛ چرا که جایگزین کردن آنها با هواپیماهای نوساز عملا ممکن نیست.
نگاه به آینده؛ B-۲۱ و PAK DP
هر دو کشور هماکنون در حال توسعه نسل تازهای از بمبافکنهای استراتژیک قارهپیما هستند؛ آمریکا در قالب برنامه B-۲۱ و روسیه با برنامه PAK DP. هر دو برنامه با تاخیرهای قابل توجهی روبهرو شدهاند. انتظار میرود B-۲۱ در اوایل دهه ۲۰۳۰ بهطور کامل عملیاتی شود، اما حتی آن هم همچنان فاقد ترکیب ویژه B-۵۲، یعنی نیاز کم به نگهداری در کنار ظرفیت بسیار بالای حمل سلاح خواهد بود.
۵۸۳۲۲