ضربات پنالتی همواره بیرحمترین بازی ذهنی فوتبال بودهاند؛ حرکتی پرتنش به دلِ هیاهو، تردید و اضطراب. اما در سالهای اخیر چیزی که تغییر کرده نه میزان فشار، بلکه میزان آمادگی است؛ و در این جام جهانی، بازیکنان، مربیان و دروازهبانها بیش از گذشته به پنالتی نه بهعنوان یک قرعهکشی، بلکه بهعنوان یک مهارت تخصصی با پاداشهای بزرگ نگاه میکنند.
آلمان و هلند این واقعیت سخت را تجربه کردند؛ آنها در مرحله یکشانزدهم نهایی و پس از شکست در ضربات پنالتی برابر پاراگوئه و مراکش حذف شدند. در مقابل، یوری تیلمانس از بلژیک نمونهای متفاوت ارائه داد؛ او در وقتهای اضافه یک ضربه پنالتی را با موفقیت تبدیل به گل کرد و بازگشت شگفتانگیز تیمش مقابل سنگال را کامل ساخت.
از نگاه گییر یوردت، استاد دانشکده علوم ورزشی نروژ و نویسنده کتاب «فشار» درباره روانشناسی پنالتی، این تصور قدیمی که پنالتیها شانسی هستند باید کنار گذاشته شود.
یوردت به رویترز گفت: «در یک تورنمنت موفق در جام جهانی، مواجهه با ضربات پنالتی تقریباً اجتنابناپذیر است. اینکه برای آن آماده نشویم بسیار عجیب است. در نهایت بازیکنی جوان وجود خواهد داشت که میراثش با شکست در ضربات پنالتی تعریف میشود؛ و این یک آسیب روانی بسیار بزرگ است که ما بهعنوان کادر فنی، فدراسیونها و حتی کل صنعت فوتبال به او تحمیل میکنیم.»
ضربات پنالتی بیرحم و بدون گذشت هستند. یوردت در کتاب «فشار» ویدیوهای تمام ۷۱۸ ضربه پنالتی در جام جهانی مردان، جام ملتهای اروپا و لیگ قهرمانان اروپا را از زمان معرفی این سیستم در سال ۱۹۷۰ تا ۲۰۲۳ بررسی کرده است.
ترومای انگلیس
پژوهش او نشان داد ۵۳ درصد از بازیکنانی که پنالتی را از دست دادهاند، الگوهای رفتاری مشابهی از خود نشان میدهند: کوچک شدن بدن، افتادن روی زمین، پوشاندن صورت با دستها، نگاه به پایین یا اجتناب از تماس با همتیمیها هنگام بازگشت.
انگلیس این تجربه تلخ را بهخوبی میشناسد.
یوردت گفت: «داستان انگلیس بسیار جالب است. آنها در دهه ۹۰ و اوایل دهه ۲۰۰۰ شش شکست از هفت سری پنالتی داشتند. این موضوع در فوتبال انگلیس کاملاً شناخته شده بود: ما تا مراحل پایانی تورنمنت پیش میرویم، استعداد فوقالعاده داریم، اما در نهایت در پنالتیها حذف میشویم. به همین دلیل آنها این مسئله را جدی گرفتند و پروژههای گستردهای برای ضربات پنالتی ایجاد کردند؛ رویکردی پیشرو، نوآورانه و جامع.»
زیر نظر توماس توخل، انگلیس تلاش میکند این «آزمایشگاه پنالتی» را فعال نگه دارد. او معتقد است موفقیت در پنالتیها به اجرا و تکرار وابسته است. توخل گفت: «فدراسیون فوتبال برنامهای دارد و ما آن را بهطور دقیق دنبال میکنیم. این بخش مهم و کاملاً تخصصی از فوتبال است که در بازیهای حذفی وارد عمل میشود.»
لوئیس دلافوئنته، سرمربی اسپانیا، نیز دیدگاهی مشابه اما صریح داشت: «زدن پنالتی تصادفی نیست. همانطور که متخصص ضربات آزاد و کرنر داریم، متخصص پنالتی هم داریم. همه نمیتوانند پنالتی بزنند. باید به جنبه روانی هم توجه کنیم. برای برخی بازیکنان سختتر است و برخی دیگر با اشتیاق بیشتری آن را میپذیرند.»
سوت داور مانند شلیک آغاز
تحقیقات یوردت سالهاست بر نشانههای ظریف استرس تمرکز دارد: قدمزدن سریع از خط میانی، حالات چهره، و واکنش به سوت داور. او گفت: «حالات چهره میتواند اضطراب را نشان دهد، اما سؤال اصلی این است که بازیکن با این احساسات چگونه برخورد میکند.»
به گفته او، برخی بازیکنان تلاش میکنند هرچه سریعتر این لحظه را پشت سر بگذارند: «لحظه تعیینکننده زمانی است که داور سوت میزند. برخی آن را مانند شلیک آغاز مسابقه میبینند. بازیکنانی که بلافاصله واکنش نشان میدهند، لزوماً در وضعیت ایدهآل نیستند، چون ممکن است تمرکز آنها بیشتر روی احساساتشان باشد تا وظیفهای که پیش رو دارند.»
با این حال استثناهایی نیز وجود دارد. کیلیان امباپه، به گفته یوردت، یکی از سریعترین پنالتیزنهای جهان است، اما همچنان در زمره بهترینها قرار دارد، زیرا این سرعت بخشی از هویت طبیعی بازی اوست.
تیلمانس که در دیدار برابر سنگال با گامبرداشتن کوتاه ضربه زد، گفت که آمادهسازی به اندازه آرامش ذهنی اهمیت دارد: «در روزهای اخیر تمرین کرده بودیم. در آن لحظه فقط باید اعتمادبهنفس داشته باشی و به تواناییهایت تکیه کنی.»
دروازهبانها و انقلاب تحلیل داده
در سوی دیگر، دروازهبانها دیگر صرفاً حدسزنندگان سرنوشت نیستند. یاسین بونو از مراکش، معروف به «بونو»، این دوئل را به نوعی نبرد روانی پیچیده تبدیل کرده است.
یوردت گفت: «دروازهبانها دچار یک انقلاب شدهاند. آنها آمادهتر شدهاند و در این جام جهانی میبینیم که با استفاده از دادهها و تحلیل، نسبت به گذشته مزیت بیشتری پیدا کردهاند.»
او افزود مهارت ویژه بونو، فریب دادن پنالتیزنانی است که تا آخرین لحظه منتظر حرکت دروازهبان میمانند: «او این موضوع را به یک هنر تبدیل کرده است. با یک حرکت دوگانه روی خط دروازه، در لحظه مناسب جابهجا میشود تا مهاجم را متقاعد کند که به یک سمت میرود، در حالی که در واقع به سمت دیگر میپرد.»
در ضربات پنالتی دیدار مراکش و هلند در مرحله یکشانزدهم نهایی، دو بازیکن هلند توپ را از چارچوب خارج کردند و یک ضربه دیگر نیز توسط بونو مهار شد.
تمرین، تحلیل و سرنوشت
کارلو آنچلوتی، سرمربی برزیل، نیز رویکردی بسیار جدی در پیش گرفته و تمرینات پنالتی را بهصورت کامل شبیهسازی میکند؛ بازیکنان از نیمه زمین حرکت میکنند، نوبت میگیرند و ضربه میزنند، در حالی که او زبان بدن و الگوهای رفتاری آنها را زیر نظر دارد.
با وجود همه این تمرینها و تحلیلها، واقعیت فوتبال تغییر نکرده است: در همین تورنمنت نیز احتمال دارد سرنوشت یک بازیکن جوان دیگر تنها با یک ضربه از فاصله ۱۲ یاردی رقم بخورد.
همچنین بخوانید: جام جهانی برای تیم ملی کرهجنوبی کابوس شد؛ استعفا، اعتراض و دستور تحقیق از ریاستجمهوری