غزال زیاری: در دنیایی که ریاضیات عموماً به عنوان حوزهای خشک و انتزاعی جلوهگر میشود، مریم میرزاخانی فراتر از این تصورات، این علم را به عرصهای از خلاقیت، شهود و زیبایی بدل کرد. او به عنوان نخستین زن و نخستین ایرانی که مدال فیلدز – معتبرترین جایزه در حوزه ریاضیات – را از آن خود کرد، نامش را در تاریخ علم به ثبت رسانید.
مریم میرزاخانی، در تاریخ ۲۲ اردیبهشت ۱۳۵۶ در تهران، از سنین کودکی به داستاننویسی و ادبیات علاقهمند بود و آرزوی نویسنده شدن در دل داشت. ولی ورودش به مدرسه تیزهوشان (فرزانگان) و رشد روزافزون علاقهاش به ریاضیات، مسیر زندگیاش را بهطور کامل تغییر داد. او با تلاش و جدیت، به یکی از درخشانترین دانشآموزان ریاضی کشور تبدیل شد و در سالهای ۱۳۷۳ و ۱۳۷۴ دو مدال طلای المپیاد جهانی ریاضی را به دست آورد، و در بار دوم نیز نمره کامل را کسب کرد.
تحصیلات کارشناسی خود را در دانشگاه صنعتی شریف به پایان رساند و سپس به آمریکا مهاجرت کرد. او در سال ۲۰۰۴، دکترای خود را از دانشگاه هاروارد و تحت نظارت کرتیس مکمولن، ریاضیدان برجسته و برنده مدال فیلدز دریافت کرد. پایاننامه دکترای او شامل نوآوریهایی در زمینه هندسه هذلولوی و دینامیک سطوح ریمانی بود؛ زمینههایی که نیاز به تخیل و توان تحلیلی بالایی داشت.
از جمله برجستهترین دستاوردهای علمی او عبارتند از:
- ارائه روشهای نوآورانه برای محاسبه حجم فضاهای مدولار در هندسه هذلولوی؛
- تحلیل رفتار ژئودزیکهای بسته ساده روی سطوح؛
- ترکیب روشهای جبری و هندسی برای حل مسائل پیچیده در نظریه سطوح ریمانی؛
- گشودن ابعاد جدید در فهم دینامیکهای سیستمهای پیچیده با کاربردهایی در فیزیک نظری از جمله نظریه ریسمان.
پس از یک دوره کوتاه در دانشگاه پرینستون، او به عنوان استاد تمام در دانشگاه استنفورد مشغول به کار شد. در سال ۲۰۱۴ و در سن ۳۷ سالگی، به پاس تحقیقات شگرفش، مدال فیلدز را دریافت کرد. این جایزه به ریاضیدانان زیر ۴۰ سالی که دستاوردهای اساسی در حوزه خود به نمایش گذاشته باشند، اهدا میشود.
در کنار فعالیتهای علمی، ابعاد شخصی زندگی او نیز مملو از سادگی و تواضع بود. وی با یان وندارک، استاد دانشگاه استنفورد ازدواج کرده و مادر دختری به نام آناهیتا شد. همسرش درباره او گفته بود: «مریم به قدری متواضع بود که حتی در جمعهای غیررسمی هم دستاوردهای علمیاش را از دیگران مخفی میکرد.»
این بانوی شگفتانگیز، در سال ۲۰۱۳ به سرطان پستان مبتلا شد و در تاریخ ۲۳ تیر ۱۳۹۶ درگذشت. جامعه علمی جهانی به سوگ نابغهای نشست که به طور فراتر از جنسیت و مرزهای جغرافیایی، الگوی جهانی شد.
به پاس یاد و میراث علمی او، روز تولدش، ۲۲ اردیبهشت، به عنوان «روز جهانی زن در ریاضیات» نامگذاری شده است؛ روزی برای بزرگداشت و ارج نهادن به نقش زنان در حوزهای از علم که قرنها به مردان اختصاص داشته است.
زندگی مریم میرزاخانی گواهی است بر این اصل که با شوق، تخیل و کوشش میتوان به بالاترین قلههای علمی دست یافت؛ حتی اگر مسیر رسیدن به این قلهها دشوار باشد.
۵۸۳۲۱