در مسائل محیط زیستی نیز این موضوع صدق میکند؛ بسیاری از شرکتهای بزرگ و حتی کسبوکارهای کوچک و افراد، از عبارت “محیط زیست دوست” و عبارات مشابه بهعنوان پوششی برای پنهان کردن آسیبهای وارده به طبیعت و سلامت استفاده میکنند، یا برای همگامی با سلیقه روز این واژهها را به کار میبرند. بسیاری نیز تصور میکنند یا اینطور القا میشود که اگر یک خودرو چهار لیتر بنزین کمتری مصرف کند یا هیچ دودی از نیروگاه منتشر نشود، آن خودرو یا نیروگاه بهواقع دوستدار محیط زیست است!
شرکتهای بزرگ و دولتها در ترفندهای فریبکارانه مهارت بالایی دارند. برای مثال، سدسازان ادعا میکنند که تولید برق آبی بهعنوان یک منبع انرژی پاک شناخته میشود، زیرا در این نوع نیروگاهها سوختهای فسیلی به کار نمیرود! اما در مورد انرژی خورشیدی، بسیاری از حقایق پنهان میمانند. نکتهی اصلی که اغلب دولتها و شرکتهای بزرگ بهطور کامل بیان نمیکنند این است که برای حفاظت از زمین و تامین سلامت عمومی، باید مصرف را کاهش داد. اما با توجه به اینکه سیستم سرمایهداری حاکم بر دنیا مبتنی بر افزایش تولید و سودخوری به هر شکل قرار دارد، این رویکرد بر این فرض استوار است که باید حجم برق بیشتری تولید کرد، نه اینکه از مصرف کاسته شود.
بیشتر مراجع معتبر در حوزه محیط زیست به انرژی خورشیدی بهعنوان گزینهای بهتر نسبت به نیروگاههایی که با نفت، گاز یا شکافت هستهای فعالیت میکنند، اشاره دارند. با این حال، نباید اثرات منفی این نیروگاهها را نادیده گرفت، که نیازمند ارزیابی و توجه جدی است. از جمله خطرات نیروگاه خورشیدی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- پنلهای انرژی خورشیدی از موادی ساخته میشوند که پایهی آنها نفت و گاز میباشد.
- عمر مفید پنلها محدود است و تعویض آنها به معنای مصرف مجدد مواد نفتی خواهد بود و بازیافت آنها به راحتی امکانپذیر نیست.
- فلزات و مواد معدنی دیگر در ساخت پنلها و باتریهای ذخیرهسازی برق استفاده میشود، که استخراج این مواد به نابودی وسیع محیطهای طبیعی منجر میشود.
- پنلها میتوانند باعث سایهاندازی و تغییرات اقلیمی شوند. با توجه به مساحت قابل توجهی که برای هر نیروگاه خورشیدی لازم است، تغییر در محیط زیست و به هم خوردن زیستگاههای حیاتوحش و پوشش گیاهی قابل توجه خواهد بود. در مناطق آبی، سایهاندازها میتوانند بهطور کلی اکوسیستم را دچار آسیب کنند.
- در محیطهای آبی، بهخصوص در دریاچهها و سدها، تجزیهی فیزیکی مواد پلاستیکی و آزاد شدن فلزات موجود در پنلها میتواند به آلودگی منابع آبی و انتقال مواد خطرناک تا فاصلههای چندین کیلومتری منجر شود.
- در مناطق خشک، این نیروگاهها بر منابع آب محدود فشار میآورند؛ آب در مراحل ساخت، حفظ و همچنین برای تمیز کردن سطح پنلها که در محیطهای با گرد و غبار بالا ضروری است، به میزان زیادی مصرف میشود.
- پنلها در برابر حوادث طبیعی مانند طوفان، آتشسوزی، سیل و تگرگ آسیبپذیرند.
- این پنلها همچنین نسبت به خرابکاریها و اقدامات غیرقانونی بسیار آسیبپذیر هستند.
- نیروگاههای خورشیدی، بهطور گستردهای منظر منطقه را دچار تغییر میکنند.
- درخشش پنلها و انعکاس نور، بر طبیعت منطقه اثرات منفی به جا میگذارد.
با در نظر گرفتن فساد اداری که در بطن مدیریت کشور ما ریشه دوانده و با توجه به کارنامهی نامناسب وزارت نیرو، اوضاع حتی پیچیدهتر از آن است که به نظر میرسد. اولین نکته این است که مدیران وزارت نیرو به خوبی میدانند که راهاندازی نیروگاههای خورشیدی بهحدی که بتواند نیاز کشور را بهطور موثر تامین کند، بهعلت نواقص موجود در نظام تخصیص بودجه و تورم کنترلنشده، و همچنین مشکلات فزاینده در حوزهی روابط بینالملل، زمان زیادی را میطلبد. آنها از کمبود راندمان نیروگاههای حرارتی کشور (که به نظر میرسد در حدود سی درصد باشد) نیز آگاهاند. لذا، پیش از هرگونه هزینهتراشی و صرف بودجه برای تولید و عرضه برق، لازم است که در جهت بهبود راندمان نیروگاهها اقداماتی انجام شود.
مقابله با تلفات برق در شبکه و کاهش میزان تقاضا از جمله اقداماتی است که باید انجام گیرد. مورد دیگری که باید به آن اشاره کرد این است که بهنظر میرسد وزارت نیرو در حال برنامهریزی برای احداث نیروگاههای خورشیدی در نزدیکی نیروگاههای برقابی باشد، مثل طرح نصب پنلها بر روی دریاچهی سد کرخه. ظاهراً هدف این امر استفاده از تأسیسات برقی موجود در نیروگاههای برقابی است. اما احتمال میرود خطر آلودگی منابع آب شیرین که در ایران به شدت محدود هستند، و نیز احتمال کاهش شدید سطح آب دریاچهی سد در شرایط خشکسالیهای متناوب، بهطور دقیق و اصولی ارزیابی نشده باشد.
در وضعیت نامناسب کنونی، که نمونهاش را در مدیریت منابع آب مشاهده میکنیم، باید به این نکته توجه کرد که صرف هزینههای دستکم دهها میلیارد دلار برای ساخت سدها و انتقال آب، نهتنها به بهبود وضعیت آب منجر نشده، بلکه سبب تشدید مشکلات آبی، تخریب محیط زیست و میراث فرهنگی، و افزایش تنشهای بیناستانی شده است. از این رو، به شدت نگرانیم که ایجاد نیروگاههای خورشیدی، در بهترین حالت تنها یک آزمایش ناموفق مشابه ساخت نیروگاه تلمبهذخیرهای سیابیشه باشد و در بدترین حالت به یک هدررفت مالی تبدیل شود.
*مدیر انجمن دیدهبان کوهستان و فعال محیطزیست
۴۷۲۳۲