در طول بیش از ۴ دهه گذشته، آزمون سراسری کنکور نقش اساسی را در تعیین سرنوشت جوانان ایرانی برای ورود به دانشگاهها و سپس ورود به بازار کار داشته است. این آزمون ادعا میکند که توانسته است تمام مطالب ۱۲ ساله دوره تحصیلی دانشآموزان را در چند ساعت ارزیابی کرده و با اعمال ضرایب و سهمیههای مختلف، رتبهبندی صحیح دانشآموزان را اعلام کند! در کنار این آزمون، موسساتی شکل گرفتهاند که ادعا میکنند که فرمولهای جادویی برای پیروزی در کنکور را ارائه میدهند؛ این موسسات از ارائه وعدههای رتبه برتر گرفته تا آزمونهای شبیهسازی و منابع آموزشی مختلف پیروزی را برای دانشآموزان وعده میدهند. این فعالیتها همراه با گردش مالی عظیمی که اطراف کنکور شکل گرفته، صورت میگیرد.
احتمالاً رقابتها و بازار داغ کنکور باعث شده است که مسئولان آموزشی به فکر تغییر در تاثیر نتایج کنکور بیفتند؛ معدل سال پایانی تحصیل نیز در گذشته تأثیر داشته است، اما تاثیر قطعی آن در دو سال اخیر اجرایی شد. این تغییرات باعث بازگشت اهمیت آزمونهای پایانی دوره دوم دبیرستان (دهم، یازدهم و دوازدهم) شدهاست تا نتایج آنها بتواند با کنکور رقابت کند.
اعتراضات اصلی به تغییرات معدل به عنوان معیار اصلی برگزاری آزمونهای پایانی است؛ برخی ادعا میکنند که یک مافیای جدید دور از آزمونهای پایانی شکل گرفته است و مدارکی درباره خرید و فروش سوالات آزمونهای پایانی ارائه شده است. مشخص است که موسسات کنکوری برای انتشار منابع آموزشی و سوالات آزمونهای پایانی تحریک شدهاند و در تلاش برای تامین منافع خود در این بازار پر رقابت هستند. با این حال، تعداد زیادی کتب و منابع آموزشی برای آزمونهای پایانی باعث افت کیفیت این منابع میشود؛ در عوض یک مافیا دیگر نیز وجود دارد که با خرید و فروش سوالات و پاسخنامههای آزمونهای پایانی فعالیت میکند و میلیاردها تومان از گردش مالی آن را تأمین میکند.
این مافیای جدید علیه مافیای موسسات کنکوری در داخل نظام آموزشی و بخشهای مختلف اداری و آموزشی فعالیت میکند و با دسترسی به بانک سوالات یا طراحان سوال و بهره گیری از فضای مجازی، توانسته است رقیب سرسختی در بازار خرید و فروش فرصت موفقیت در کنکور باشد. رقابت مالی این مافیا جایگزین رقابت سنتی دانشآموزان در جلسات امتحانات و کلاسهای درس شده است و اکنون هر دو طرف به نقد و انتقاد از یکدیگر اشتغال دارند.
دیدگاه دانشآموزان و خانوادهها چیست؟ طبیعی است که برخی از دانشآموزان نسبت به روش برگزاری آزمونهای پایانی اعتراض دارند و اگر نتیجه دلخواهی کسب نکردهاند، اعتراضات آنها شدیدتر است؛ همچنین خانوادهها اکنون در یک بازار پرتنشی گیر افتادهاند که انواع منابع آموزشی و معلمان خصوصی تا کلاسهای تست زنی و منابع آزمون کنکور و پایانی را در آن مییابند! این بازار به درآمد محدود خانوارهای متوسط و پایین از بدو توانایی رقابت در رشتههای جذاب آموزشی را از دست میدهند. نگاهی به ارقام و رتبههای برتر کنکور در رشتههای مختلف به وضوح این موضوع را نشان میدهد که دسترسی به رشتههای مرتبط با فرصتهای شغلی شهرهای بزرگ بیشتر دارایی طبقه بالا و خانوادههای مرفه است.
البته که تقلیل این موضوع به “تأثیر معدل” بدون در نظر گرفتن تصمیمها و اقدامات چندین دهه گذشته برای اجتناب از عدم عدالت آموزشی، از دیدگاه مخالفان این تغییر مورد انتقاد است؛ با این حال، لازم است که رویکردها و مشکلات تاثیر گذاری در برگزاری آزمونهای پایانی را مورد بررسی و بهبود قرار داد. اجرای ناگهانی این طرح بدون آزمونی پیشینی باعث نارضایتی جمعی از دانشآموزان دوره دوم متوسطه شده است. ارزیابی تطبیقی و مطالعه تجربیات سایر نظامهای آموزشی جهان و به ویژه جوامع توسعه یافته در این زمینه ضروری است و میتواند به یافتن راهکارهای فوری و نوین کمک نماید.
*یک تحلیلگر مسائل آموزشی