زینب اسماعیلی: آیا برجام به پایان خود رسیده است یا هنوز زنده است؟ آیا برجام اساس مذاکرات خواهد بود؟ ما در حال مذاکره هستیم یا صرفاً گفتوگو میکنیم؟ چه زمانی میتوانیم تغییرات در تحریمها را مشاهده کنیم؟ این پرسشها و موارد دیگر، موضوعات مهم دیپلماسی ایران در حال حاضر است. اما جواب این سوالات چیست؟
تمام شواهد و قرائن نشانگر این است که شرایط کنونی مذاکره سیاسی به مراتب دشوارتر از زمان دستیابی به توافق برجام است. یکی از متغیرهای ویژهای که هماکنون در این زمینه وجود دارد، ناهمپذیری روسیه و اروپا در نشستهای مذاکره است.
با وجود این که ترکیب اعضای مذاکرات هستهای ایران شامل پنج کشور دائمی شورای امنیت و آلمان به همراه نماینده اتحادیه اروپا طی بیش از دو دهه با ایران گفتگو داشتهاند، حال به نظر میرسد که اروپا تمایلی به حضور روسیه در این مذاکرات ندارد.
مجید تخت روانچی، معاون سیاسی وزیر امور خارجه ایران، در اولین مصاحبهاش با ایسنا در پاسخ به این سوال که «آیا اروپاییها حاضرند با روسها در یک میز مذاکره بنشینند در حالی که روسیه در خصومتی با کشور اوکراین به سر میبرد؟»، اظهار داشت: این موضوع یکی از چالشهایی است که با آن در حال حاضر مواجهیم. از نظر رویکرد به مذاکرات، اروپاییها و روسها دیدگاههای مشابهی ندارند و ما باید برای این چالش به یک راهکار مناسب دست پیدا کنیم.
وی همچنین عنوان کرده که در خصوص فرمت و شکل مذاکرات صحبتهایی صورت گرفته است. دیدگاه اروپاییها واضح است. بین اروپاییها و روسها در زمینه نوع مذاکره اختلافنظر وجود دارد و حل این چالش ضروری است.
با این حال، تخت روانچی توضیح نداد که به چه راهحلی رسیدهاند. ولی به نظر میرسد که این موضوع یکی از مشکلات اصلی در فرآیند مذاکره باشد.
برجام؛ پایان یا ادامه؟
یکی از پرسشهای دیگر در مذاکرات فعلی این است که آیا برجام میتواند به عنوان اساس گفتگوها باشد یا خیر؟ روانچی توضیح داده که «در تاریخ اکتبر ۲۰۲۵ یا مهرماه ۱۴۰۴ طبق قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت، زمان اعتبار برجام به پایان میرسد و پس از آن دیگر برجامی وجود نخواهد داشت. در این نقطه، اعتبار قطعنامه ۲۲۳۱ که بخشی از آن متعلق به برجام است، پایان خواهد یافت.» به همین دلیل، جملهای که میگوید برجام مرده است، چندان صحیح نیست؛ واقعیت این است که زمان بسیاری از مفاد برجام سپری شده است. برای مثال، پنج سال پس از برجام، تحریمهای تسلیحاتی لغو شده و معنایی ندارد در این زمینه گفتگو کنیم، یا در سال هشتم برجام، تحریمهای مربوط به موشکها و پهپادها نیز برطرف شده که دیگر موضوعی برای بحث ندارد.
مسائل منطقهای را دخالت نمیدهیم
او همچنین اضافه کرد که «موضوعات غیرمرتبط به پرونده هستهای را در مذاکرات دخالت نخواهیم داد، همانطور که در زمان مذاکرات برجام این کار انجام شد.» در سالهای ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۵ که مذاکرات برجام در حال انجام بود، شرایط منطقهای به این شکل نبود، و در آن زمان نیز اجازه ندادیم مسائل منطقهای بر مذاکرات برجام تاثیر بگذارد. اکنون هم تحولات منطقهای را دخالت نخواهیم داد.
هنگامی که ما با اروپاییها جلساتی برگزار میکنیم، در زمینه موضوعات مختلف گفتگو مینماییم. وقتی در تهران با سفرای کشورهای اروپایی به تبادل نظر میپردازیم، همچنان بر این دیدگاه تاکید داریم که
بدون تردید، نمیتوانیم بحثهای مرتبط با غرب آسیا را نادیده بگیریم، اما مذاکرهای که به تبادل نظر مستقیم در خصوص مسائل منطقهای باشد، نداریم. آنچه در حال حاضر در تهران و دیگر پایتختهای اروپایی یا در ژنو در حال انجام است، شامل بحث و تبادل نظر در زمینه تحولات موجود در منطقه است. ما فقط نظرات خود را بیان میکنیم و دیگران نیز دیدگاههای خود را مطرح میسازند.
موضوع هستهای به قدری پیچیدگی دارد که اگر قصد داشته باشیم دربارهاش به توافق برسیم، زمان زیادی را میطلبد، بنابراین ورود به دیگر موضوعات به هیچ وجه ممکن نیست. این مسائل در بحثهای مربوط به مذاکرات هستهای دخالت نمیشوند.
ساختار برجام همچنان برقرار است
اظهارات مجید تخت روانچی به وضوح نشان میدهد که چارچوب مذاکرات کنونی مبتنی بر ساختار برجام است. همانطور که برجام بر اساس ایجاد اطمینان درباره فعالیتهای هستهای ایران و در عوض لغو تحریمها طراحی شده است. در این راستا، تخت روانچی توضیح میدهد که ما برای دستیابی به یک توافق جدید، دو عنصر حیاتی داریم: اولاً ایجاد اعتماد در مورد فعالیتهای هستهای ایران و ثانیاً لغو تحریمها از سوی طرف مقابل. واقعاً در این مذاکرات به توافق میرسیم که درباره فعالیتهای هستهایمان اطمینانسازی نماییم. هرچند از نظر ما نیازی به چنین اعتمادسازی نیست زیرا برنامه هستهای ما کاملاً صلحآمیز است و سابقه ما در این زمینه نیز نشانگر صداقت ماست. اما واقعیت این است که طرفهای مقابل مدعیاند که ما باید نشان دهیم که برنامه هستهایمان مدنی است. ما نیز مقابل این شرط خواستار لغو تحریمها هستیم و این دو موضوع مبنای گفتوگوی ماست.
تخت روانچی همچنین افزود که هریک از این دو موضوع شامل زیرمجموعههایی هستند، به عنوان مثال در مورد بحث هستهای، مسائل مختلفی همچون آب سنگین، تعداد سانتریفیوژها و مقداری اورانیوم غنی شده ایران به چشم میخورد. از طرف دیگر، در خصوص تحریمها نیز میتوان به موضوعاتی نظیر تحریمهای بانکی، حملونقل، نفت و بیمه و دیگر موارد مربوط به تحریم اشاره کرد.
۳۱۵ ۳۱۴