بر اساس گزارش خبرگزاری صحت خبر، اندیشکده شورای روابط خارجی روسیه (RIAC) در مقالهای مشترک که به قلم الیزاوتا لیخاچوا و ولادیمیر لیخاچو نوشته شده، به تحلیل وضعیت انرژی هستهای و استفاده آن در کشورهای جنوب جهان پرداخته است. در این نوشتار به توضیحاتی پرداخته شده است:
نقش انرژی هستهای در مقایسه با دیگر انواع انرژی در سطح جهانی، همواره موضوع بحثهای جدی میان متخصصان، سیاستگذاران و کارآفرینان بوده است. در نیمه اول قرن بیستم، این منبع انرژی به عنوان راه حلی کلیدی برای تأمین نیازهای انرژی در سطح جهانی در نظر گرفته میشد. اما با گذشت زمان و بروز حوادث جدی در تأسیسات هستهای، انتظارات از این نوع انرژی کاهش یافته است. این موجب شد تا برخی کشورهای پیشرفته که دارای نیروگاههای هستهای بودند، تصمیم به تعطیلی آنها بگیرند، در حالی که دیگر کشورهایی که عمدتاً در چارچوب کشورهای در حال توسعه قرار داشتند، برنامههای خود برای پروژههای هستهای جدید را به حالت تعلیق درآوردند.
در سالهای اخیر، یک علاقه مجدد به استفاده از انرژی هستهای بهویژه در کشورهای جنوبی جهان مشاهده گردیده است. در این مقاله، تعریفی که از جنوب جهانی ارائه شده به کشورهای واقع در آمریکای مرکزی و جنوبی، آفریقا، خاورمیانه و آسیا اشاره دارد (که شامل چین و هند میشود، اما کشورهای پساشوروی و کشورهای سازمان همکاری و توسعه اقتصادی را شامل نمیگردد). این کشورها به طور عمده به دنبال تضمین تأمین انرژی پایدار و امنیت انرژی هستند و در نتیجه به سوی دستیابی به رشد سریع در مصرف انرژی و برق حرکت میکنند.
براساس پیشبینیهایی که در مورد توسعه انرژی جهانی و منطقهای در سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۴ ارائه شده، انتظار میرود که تا نیمه قرن بیست و یکم، تقاضای جهانی برای برق به میزان حدود ۱.۸ تا ۲.۵ برابر افزایش یابد. این رشد به سناریوهای مختلف توسعه وابسته است که شامل عواملی چون نرخ رشد اقتصادی، جمعیت، پیشرفت فناوری و کارایی در برنامههای بهرهوری انرژی است. پیشبینیها حاکی از آن است که کشورهای جنوب جهانی حدود ۸۰ درصد از این افزایش در تقاضا برای برق را به خود اختصاص میدهند؛ به طوری که چین به تنهایی بیش از ۴۵ درصد از کل رشد مصرف انرژی را شامل میشود. هند نیز نقش کمتری در این فرآیند خواهد داشت و تقریباً ۱۵ تا ۱۸ درصد از رشد کلی را به عهده خواهد گرفت. اکثریت پیشبینیکنندگان به روند توسعه منابع انرژی تجدیدپذیر در سطح جهانی اشاره دارند و بهویژه انرژی خورشیدی و بادی مورد تأکید قرار میگیرد. انتظار میرود که بهرهبرداری بیشتر از منابع تجدیدپذیر، به تسهیل اجرای برنامههای توسعه کمکربن کمک کند. این موضوعی است که اکثر کشورها از جمله کشورهای جنوب جهانی نسبت به آن متعهد شدهاند.
عناصر کلیدی سیاست انرژی جهانی معاصر، شناسایی انرژی هستهای بهعنوان یکی از ابزارهای اساسی در تلاش برای کاهش گازهای گلخانهای و تحقق اهداف اقلیمی است. در کنفرانس COP 28، بیست و پنج کشور اعلام کردند که ظرفیت انرژی هستهای خود را تا سال ۲۰۵۰ سه برابر خواهند کرد. این اقدام واکنش جامعه جهانی به تصمیم کمیسیون اروپا برای وارد کردن انرژی هستهای به طبقهبندی سبز بود که تمام موانع بوروکراتیک اتحادیه اروپا را پشت سر گذاشت و در نهایت به مرحله اجرا درآمد. هدف از این تعهد برای سه برابر کردن ظرفیت انرژی هستهای تا سال ۲۰۵۰، تسریع فرآیند کربنزدایی از اقتصاد جهانی و کاهش گازهای گلخانهای به منظور تحقق اهداف توافق پاریس است. برخی کشورهای جنوب جهانی، از جمله غنا، جامائیکا، مغولستان، مراکش و امارات متحده عربی نیز این اعلامیه را پذیرفتهاند.
جزئیات تولید انرژی هستهای
برای تولید برق در نیروگاههای هستهای بزرگ قدیمی؛ معمولاً هزینههایی بالاتر از گزینههای رایج بدون کربن وجود دارد. این فرآیند نیازمند سرمایهگذاری اولیه بسیار و انتخاب محل به طور دقیق است. ساخت نیروگاههای هستهای بزرگ به یک فرآیند زمانبر و طولانی نیاز دارد که ممکن است بالغ بر ۲۰ سال به طول بینجامد. این فرآیند همچنین شامل مسائل پیچیدهای از جمله انتخاب نوع رآکتور، تأمین سوخت هستهای و سازماندهی دفع ایمن زبالههای رادیواکتیو خواهد بود.
برای بسیاری از کشورهای در حال توسعه، اهمیت سازگاری ظرفیت طراحی شده نیروگاه هستهای با ویژگیهای سیستم انرژی ملی چیزی فراتر از یک ضرورت است. آنها باید مسائل مربوط به خاموشیهای ناگهانی نیروگاهها را بدون به خطر انداختن تمام شبکه بررسی کنند. با توجه به محدودیتهای موجود در بخش انرژی ملی، به نظر میرسد که ساخت نیروگاههای هستهای بزرگ توجیهپذیر نیست؛ لذا ارزیابی گزینههای نوین تأسیسات هستهای مانند رآکتورهای مدولار کوچک (SMRs) به عنوان یک گزینه عملی مطرح میشود. این رآکتورها برای کشورهای در حال توسعه مزایای قابل توجهی دارند، زیرا زمان ساخت و دوره بازپرداخت را به میزان زیادی کاهش داده و جذابیت جذب سرمایهگذاری را ارتقا میدهند.
برخلاف منابع انرژی نظیر خورشیدی و بادی، نیروگاههای هستهای میتوانند به صورت پیوسته فعالیت کنند و تنها به تنظیمهای درونروزی نیاز دارند که باعث کاهش چشمگیر هزینهها میشود؛ چرا که نیاز به ظرفیت اضافی و انبارسازی کاهش مییابد. یکی دیگر از نقاط قوت انرژی هستهای، چگالی بالای انرژی سوخت به کار رفته است. یک کیلوگرم اورانیوم غنیشده به میزان چهار درصد، در صورت سوختن کامل، انرژی معادل با سوزاندن ۱۰۰ تن زغالسنگ با کیفیت یا ۶۰ تن نفت را تولید میکند. افزون بر این، پس از بازیافت، سوخت هستهای دوباره قابل استفاده خواهد بود. ماده شکافتپذیر (اورانیوم-۲۳۵) را میتوان بار دیگر بازیافت کرد، در حالی که بقایای حاصل از سوختهای فسیلی (مانند خاکستر و سرباره) این قابلیت را ندارند. با پیشرفت فناوری رآکتورهای نوترون سریع، احتمال ورود به یک چرخه سوخت بسته وجود دارد که میتواند به طور کامل زبالهها را برطرف کند.
موانع تولید انرژی هستهای
تحول در سیستمهای انرژی و فناوریهای نوین، ترکیب انرژیهای مصرفی را دگرگون میسازد. نیاز به تامین انرژی پاک برای افزایش تولید هیدروژن سبز، کربنزدایی بخش حمل و نقل و تغذیه باتریهای خودروهای برقی و سلولهای سوخت هیدروژنی ضروری است. منابع تجدیدپذیر، مانند انرژی خورشیدی و بادی، ممکن است در پشتیبانی کامل از این تغییرات با مشکلات مربوط به ناپایداری و نرخ پایین بهرهبرداری روبرو شوند، به همین دلیل، انرژی هستهای به عنوان یک منبع جایگزین از انرژی پاک، مطرح میشود. طراحی و اخذ مجوز رآکتورها میتواند نقطه عطفی باشد. کشورهای در حال توسعه اغلب فاقد مهارتهای فنّی برای انجام چنین فعالیتهایی هستند و به همین خاطر مجبورند به متخصصان کشورهایی مثل بریتانیا، ایالات متحده، فرانسه، روسیه و چین مراجعه کنند. یکی از چالشهای اصلی که کشورهای جنوب جهانی هنگام برنامهریزی برای راهاندازی نیروگاه هستهای با آن مواجه میشوند، عدم وجود بودجه کافی به دلیل محدودیتهای مالی دولتی یا منابع خصوصی است. در چنین شرایطی، آنها ناچار به جستوجوی تأمین مالی خارجی میشوند، اما احتمال تامین آن زمانی که رتبهبندی اعتباری دولتی پایین باشد یا دسترسی به منابع مالی از مؤسسات داخلی و بینالمللی دشوار باشد، پیچیده و مشکل است.
ایجاد انرژی هستهای در کشورهای در حال توسعه
اگر چه مسیر تأمین مالی برای انرژی هستهای در کشورهای نوظهور چالشهای بسیاری را به همراه دارد، اما پتانسیل آن نویدبخش منافع قابل توجهی است، از جمله حل مسئله تعادل در ترکیب انرژی که غالباً تحت تسلط منابع انرژی تجدیدپذیر قرار دارد. از طریق به کارگیری مکانیسمهای سرمایهگذاری مؤثر، انرژی هستهای میتواند نقشی اساسی در پاسخگویی به نیازهای روزافزون انرژی و تحقق اهداف توسعه کمکربن ایفا کند.
در سال ۲۰۲۳، تعداد ۴۱۳ رآکتور هستهای فعال در سطح جهان وجود داشت که ظرفیت کل نصبشده آنها به ۳۷۲ گیگاوات میرسید. اکثر این رآکتورها در آمریکای شمالی، اروپا و کشورهای پیشرفته آسیایی مستقر بودند. در کشورهای جنوب جهانی (هشت کشور)، تعداد ۹۱ رآکتور در حال بهرهبرداری قرار داشت (حدود ۲۲ درصد از کل رآکتورها در جهان) که مجموع ظرفیت نصبشده آنها برابر با ۷۳ گیگاوات بود. همانگونه که در جدول یک به تصویر کشیده شده، سهم فعلی کشورهای جنوب جهانی در تولید انرژی هستهای جهان نسبتاً ناچیز است. اما وضعیت به کلی تغییر میکند اگر به تعداد رآکتورهای در حال ساخت در کشورهای جنوب جهانی توجه کنیم.
این تعداد به ۴۱ واحد میرسد که تقریبا ۷۰ درصد از کل نیروگاههای در حال ساخت در سطح جهان را شامل میشود. افزون بر این، کشورهایی که در این ناحیه دارای نیروگاههای هستهای هستند، در حال افزایشند و تعداد آنها به زودی به ۱۰ کشور نزدیک خواهد شد. چین و هند به عنوان پیشتازان این حوزه در زمینه انرژی هستهای شناخته میشوند و پیشبینی میشود که تا سال ۲۰۵۰ همچنان بالاترین رتبه را حفظ کنند.
پیشبینیهای مختلف نشان میدهند که ظرفیت نصبشده کلی نیروگاههای هستهای در سطح جهانی تا سال ۲۰۵۰ به طور متوسط به ۸۰۰ گیگاوات خواهد رسید که تقریبا دو برابر ظرفیت کنونی نیروگاههای هستهای در سال ۲۰۲۳ است. بههرحال، دامنه این پیشبینیها بسته به سناریوهای بررسیشده، قابل توجهی متفاوت خواهد بود. عدم قطعیت در برآوردهای مربوط به رشد انرژی هستهای به دلیل عوامل گوناگون و متنوع است. در حالی که انرژیهای بادی، خورشیدی و باتری به عنوان راهکارهای کلیدی در دستیابی به اهداف اقلیمی و تجاری بهسرعت به صرفهتر شدهاند، راهاندازی پروژههای ساخت نیروگاه هستهای غالبا با افزایش هزینهها و تأخیرهای قابل توجهی روبرو است. این روند بهویژه در پیشبینیهای مربوط به گسترش انرژی هستهای در کشورهای توسعهنیافته مشهود است.
شکل ۱. پیشبینی افزایش ظرفیت هستهای در سطح جهانی تحت سناریوهای مختلف آژانس بینالمللی انرژی (IEA) تا سال ۲۰۳۵.
بررسی پیشبینیهای جهانی در خصوص توسعه انرژی نشان میدهد که انتظار میرود تولید برق از نیروگاههای هستهای در کشورهای در حال توسعه آسیایی به میزان ۲.۴ تا ۳.۲ برابر افزایش یابد که این افزایش به شکل عمدهای ناشی از فعالیتهای چین و هند است. در آفریقا این رقم به ۲.۵ تا ۳.۷ برابر و در خاورمیانه به ۴.۴ تا ۷.۷ برابر میرسد.
جدول ۲. پیشبینی سناریوهای تولید انرژی هستهای در نیروگاههای هستهای در جنوب جهانی
فرصتها برای روسیه
فشارهای جهانی به توسعه انرژی هستهای، فرصتهای اضافی را برای شرکت روساتم مهیا کرده است تا بتواند فعالیتهای خود را در این بازار گسترش دهد. اخیرا، روساتم به عنوان یک پیشرو در زمینه ارائه فناوریهای هستهای به کشورهای در حال توسعه شناخته شده و حضور خود را به شکل مداوم در آمریکای لاتین، خاورمیانه، آفریقا و آسیا تقویت کرده است. این اقدامها به طور قابل توجهی با حمایت دولت روسیه همراه بوده و به این شرکت کمک میکند تا شرکای جدیدی پیدا کند و دامنه وسیعی از فناوریهای هستهای را ارائه دهد. روساتم به عنوان تنها شرکتی شناخته میشود که قادر است تمامی عناصر لازم برای ایجاد برنامههای ملی جامع در زمینه توسعه انرژی هستهای را فراهم کند. این شرکت دولتی با موفقیت در مناقصات ساخت رآکتور برنده شده و به عنوان پیشرو در تعداد پروژههای همزمان مرتبط با ساخت رآکتورهای هستهای شناخته میشود.
علاوه بر این، شرکت روساتم حدود ۲۰ درصد از بازار جهانی مواد غنیشده برای تأمین سوخت نیروگاههای هستهای را در دست دارد. یکی از ابعاد مهم ترویج فناوریهای هستهای روسی در بازارهای انرژی جنوب جهانی، مشارکت این کشور با نهادهای بینالمللی نظیر آژانس بینالمللی انرژی اتمی است. همکاریهای جدید در فرمتهای بینالمللی مانند بریکس و بریکس پلاس، به نسبت این موقعیت را برای روسیه تسهیل کرده است، زیرا این کشور دارای موقعیت قویتری در زمینه آموزش نیروی انسانی برای بخش انرژی هستهای در این منطقه است.
توسعه و معرفی انواع جدید رآکتورهای هستهای، از قبیل نیروگاههای هستهای شناور و رآکتورهای مدولار کوچک (SMRs) که روسیه به شکلی فعال بر روی آنها کار میکند، به عنوان راهحلهای تکنولوژیک امیدبخش برای کشورهای در حال توسعه شناخته شده است. این عواملی همچون تأمین تجهیزات پیشرفته برای شرکای آینده و دارای تخصص برتر در تولید سوخت غنیشده، فرصتی برای روساتم ایجاد میکند. انتقال رهبری در توسعه انرژی هستهای از شمال به جنوب جهانی، یک روند طبیعی در تحول بازارهای جهانی انرژی در سالهای آتی خواهد بود که به روسیه با فناوریهای پیشرفته خود، فرصتهای جدیدی را ارائه میدهد.
ترجمه: مهسا مژدهی
۳۱۱۳۱۲