زندگی مشترک همیشه مطابق تصویری که افراد پیش از ازدواج از یک رابطه آرام و صمیمی در ذهن خود دارند پیش نمیرود. زن و مرد ممکن است با علاقه و امید زندگی مشترک را آغاز کنند، اما پس از مدتی با اختلافهایی مواجه شوند که بهتدریج کیفیت رابطه عاطفی آنها را تحت تأثیر قرار دهد. مشاجرههای مکرر، سوءتفاهم، دخالت خانوادهها، مشکلات مالی، اختلاف در تربیت فرزندان، کاهش صمیمیت و حتی خیانت زناشویی از جمله مسائلی هستند که میتوانند یک رابطه را وارد بحران کنند.
در چنین شرایطی، زوج درمانی در اندیشه میتواند به زوجین کمک کند تا به جای اینکه هر بار تنها درباره آخرین اختلاف خود صحبت کنند، الگوهای عمیقتر رابطه را بشناسند و برای اصلاح آنها اقدام کنند.
دکتر محمد کاظم جواهری، روانشناس بالینی، روانکاو و زوج درمانگر، معتقد است که در بررسی مشکلات زوجین نباید همیشه به دنبال پیدا کردن یک فرد مقصر بود. رابطه زناشویی یک سیستم دو نفره است و در بسیاری از موارد لازم است نحوه ارتباط، واکنشهای هیجانی، الگوهای دلبستگی، تجربههای گذشته و حتی برخی تعارضها و فانتزیهای ناهوشیار هر یک از طرفین مورد بررسی قرار گیرد.
زوج درمانی در اندیشه چه زمانی اهمیت پیدا میکند؟
یکی از اشتباهات رایج میان زوجین این است که تصور میکنند اختلافهای آنها با گذشت زمان خودبهخود برطرف خواهد شد. گاهی این اتفاق میافتد، اما وقتی یک الگوی تعارض بارها تکرار میشود، معمولاً فقط زمان نمیتواند آن را حل کند.
برای مثال ممکن است یک زوج در ابتدا فقط بر سر یک مسئله مالی اختلاف داشته باشند. اما اگر هر بار گفتوگو درباره مسائل مالی به سرزنش، دفاع، قهر یا تهدید به جدایی منجر شود، پس از مدتی مشکل دیگر فقط مسئله پول نیست؛ بلکه خودِ شیوه ارتباط زوجین به یک مشکل تبدیل شده است.
در چنین شرایطی مراجعه به زوج درمانگر خوب در اندیشه میتواند پیش از مزمن شدن اختلافها، فرصت مناسبی برای بررسی رابطه ایجاد کند.
مواردی مانند مشاجرههای مکرر، قهرهای طولانی، سرد شدن رابطه، کاهش اعتماد، خیانت زناشویی، طلاق عاطفی، مشکلات ارتباطی، اختلاف در تربیت فرزند، دخالت خانوادهها، بدبینی و سوءظن یا تصمیمگیری درباره ادامه زندگی مشترک، میتوانند از دلایل مراجعه به زوج درمانگر باشند.
البته وجود اختلاف به این معنا نیست که یک رابطه الزاماً در آستانه فروپاشی قرار دارد. بسیاری از زوجها زمانی برای درمان مراجعه میکنند که هنوز علاقه و انگیزه زیادی برای حفظ رابطه دارند و اتفاقاً همین مسئله میتواند فرصت مناسبی برای مداخله درمانی باشد.
چرا زن و شوهرهایی که یکدیگر را دوست دارند، باز هم دچار تعارض میشوند؟
یکی از پرسشهای مهمی که در جلسات زوج درمانی مطرح میشود این است:
«ما هنوز همدیگر را دوست داریم؛ پس چرا اینقدر با هم مشکل داریم؟»
دوست داشتن به تنهایی همیشه برای ایجاد یک رابطه سالم کافی نیست. ممکن است دو نفر عمیقاً به یکدیگر علاقه داشته باشند، اما در زمان ناراحتی نتوانند احساسات خود را به شیوه مناسبی بیان کنند.
گاهی یکی از زوجین هنگام تعارض تلاش میکند بیشتر صحبت کند و دیگری برای فرار از تنش سکوت میکند. نفر اول سکوت را بیتوجهی تلقی میکند و بیشتر اعتراض میکند و نفر دوم نیز به دلیل افزایش فشار عاطفی، بیشتر عقبنشینی میکند.
به این ترتیب یک چرخه شکل میگیرد.
یکی نزدیک میشود، دیگری فاصله میگیرد؛ فاصله گرفتن نفر دوم باعث افزایش اضطراب نفر اول میشود و اضطراب بیشتر نیز باعث اعتراض بیشتر میشود.
اگر این چرخه بهدرستی شناسایی نشود، ممکن است زوجین تصور کنند مشکل اصلی خودِ یکدیگر هستند، در حالی که مشکل واقعی میتواند الگویی باشد که میان آنها شکل گرفته است.
یکی از وظایف مهم زوج درمانگر، شناسایی همین الگوهاست.
گذشته افراد چگونه وارد زندگی مشترک میشود؟
هر فردی با گذشته خودش وارد ازدواج میشود.
تجربه رابطه با والدین، کیفیت دلبستگی، تجربههای طرد شدن یا پذیرفته شدن، نوع رابطهای که فرد در خانواده اصلی خود مشاهده کرده، تجربههای عاطفی قبل از ازدواج و باورهایی که درباره عشق و رابطه در ذهن او شکل گرفتهاند، میتوانند در روابط بعدی تأثیر داشته باشند.
گاهی فرد بدون اینکه آگاه باشد، همان الگوهایی را که سالها در خانواده خود مشاهده کرده است، در زندگی مشترک تکرار میکند.
ممکن است فردی در خانوادهای بزرگ شده باشد که در آن هیچگاه درباره احساسات صحبت نمیشده است. او ممکن است در زندگی مشترک نیز هنگام ناراحتی سکوت کند و تصور کند که با این روش از درگیری جلوگیری میکند؛ در حالی که همسرش ممکن است همین سکوت را نشانه بیعلاقگی بداند.
در چنین شرایطی، زوج درمانی فقط درباره رفتار فعلی صحبت نمیکند؛ بلکه تلاش میشود مشخص شود این رفتار چگونه شکل گرفته و چرا همچنان در رابطه تکرار میشود.
نقش فانتزیهای ناهوشیار در رابطه زوجین
از نگاه روانکاوانه، بخشی از زندگی روانی انسان در سطح آگاهانه قرار ندارد.
گاهی افراد تصورات، انتظارات و فانتزیهایی درباره عشق، همسر، امنیت و رابطه دارند که خودشان نیز بهطور کامل از آنها آگاه نیستند.
این فانتزیها ممکن است در زندگی مشترک فعال شوند و باعث شوند فرد از همسر خود انتظاراتی داشته باشد که شاید هیچگاه بهصورت روشن درباره آنها صحبت نکرده است.
برای مثال ممکن است فرد انتظار داشته باشد همسرش بدون اینکه چیزی بگوید، نیازهای عاطفی او را تشخیص دهد. وقتی این اتفاق نمیافتد، احساس میکند همسرش او را دوست ندارد.
در اینجا ممکن است مسئله واقعی فقط رفتار همسر نباشد؛ بلکه انتظاری ناهوشیار نیز در رابطه فعال شده باشد.
البته نباید تمام اختلافهای زناشویی را به فانتزیهای ناهوشیار نسبت داد. گاهی یک اختلاف واقعاً رفتاری و قابل مشاهده است و با اصلاح ارتباط و رفتار میتوان آن را کاهش داد.
اما در بعضی موارد، شناخت لایههای عمیقتر رابطه میتواند به درمان کمک کند.
روانشناس بالینی چه نقشی در درمان مشکلات زوجین دارد؟
در بسیاری از موارد، مشکلات زوجین فقط یک مشکل ارتباطی ساده نیستند و ممکن است با مسائل فردی مانند اضطراب، افسردگی، مشکلات تنظیم هیجان، تجربههای آسیبزا یا تعارضهای روانشناختی همراه باشند.
به همین دلیل، ارزیابی بالینی اهمیت پیدا میکند.
یک روانشناس بالینی خوب در اندیشه باید بتواند در کنار توجه به رابطه زوجین، وضعیت روانشناختی هر یک از طرفین را نیز مورد توجه قرار دهد.
گاهی ممکن است مشخص شود که یکی از زوجین علاوه بر مشکل رابطه، نیاز به رواندرمانی فردی دارد. در چنین شرایطی، ادامه درمان فقط در قالب جلسات مشترک ممکن است کافی نباشد و لازم باشد برای یکی از طرفین درمان فردی نیز در نظر گرفته شود.
این تصمیم باید بر اساس ارزیابی و شرایط همان فرد و همان زوج گرفته شود.
خیانت زناشویی و زوج درمانی
خیانت زناشویی یکی از بحرانهای پیچیده در زندگی مشترک است.
پس از آشکار شدن خیانت، معمولاً اعتماد آسیب میبیند و فرد خیانتدیده ممکن است با خشم، اضطراب، شک، ناامنی و ترس از آینده مواجه شود.
از طرف دیگر، فردی که مرتکب خیانت شده نیز ممکن است احساس گناه، دفاع، سردرگمی یا خشم داشته باشد.
در این مرحله، توصیههای ساده و کلی معمولاً کافی نیستند.
ابتدا باید شرایط رابطه بررسی شود. لازم است مشخص شود چه اتفاقی افتاده، وضعیت فعلی زوجین چگونه است و آیا امکان ایجاد دوباره اعتماد وجود دارد یا خیر.
زوج درمانی پس از خیانت الزاماً به معنای ادامه دادن زندگی مشترک به هر قیمت نیست. درمان میتواند به زوجین کمک کند وضعیت خود را بهتر بفهمند و درباره آینده رابطه تصمیم آگاهانهتری بگیرند.
طلاق عاطفی؛ زمانی که زوجین کنار هم هستند اما از یکدیگر دورند
گاهی یک زوج هنوز زیر یک سقف زندگی میکنند، اما ارتباط عاطفی میان آنها تقریباً از بین رفته است.
گفتوگوها به امور روزمره محدود شده، صمیمیت کاهش یافته و هر یک از طرفین بخش بزرگی از زندگی روانی خود را خارج از رابطه دنبال میکند.
این وضعیت میتواند بهتدریج شکل بگیرد.
گاهی سالها قهر، سرزنش، بیتوجهی و حل نشدن اختلافها باعث میشود زوجین برای جلوگیری از درگیری، از یکدیگر فاصله بگیرند.
در ظاهر دعوا کمتر میشود، اما در واقع ارتباط عاطفی نیز ضعیفتر شده است.
در چنین شرایطی، یکی از اهداف زوج درمانی میتواند بررسی علت این فاصله و کمک به بازسازی ارتباط عاطفی باشد.
آیا زوج درمانی فقط آموزش مهارت ارتباطی است؟
خیر.
آموزش مهارت ارتباطی بخش مهمی از درمان بعضی از زوجهاست، اما تمام زوجها شرایط یکسانی ندارند.
گاهی مشکل اصلی این است که زوجین نمیدانند چگونه گفتوگو کنند و آموزش مهارتهای ارتباطی میتواند کمککننده باشد.
اما در برخی موارد، زن و شوهر مهارت گفتوگو را میدانند ولی هنگام فعال شدن یک تعارض عمیق، نمیتوانند از آن استفاده کنند.
در این شرایط لازم است ریشههای هیجانی و روانشناختی مشکل نیز بررسی شود.
در رویکرد درمانی دکتر محمد کاظم جواهری، پس از مصاحبه و ارزیابی اولیه تلاش میشود مشخص شود که هر زوج به چه نوع مداخلهای نیاز دارد.
ممکن است برای یک زوج، زوج درمانی شناختی رفتاری مناسب باشد و برای زوج دیگر، بررسی عمیقتر تعارضهای روانشناختی و استفاده از ظرفیتهای روانکاوی در کنار درمان زوجی ضرورت پیدا کند.
اولین جلسه زوج درمانی چگونه برگزار میشود؟
اولین جلسه معمولاً به شناخت وضعیت رابطه اختصاص دارد.
هر دو نفر فرصت دارند درباره تجربه خود از زندگی مشترک صحبت کنند و توضیح دهند که از نظر آنها مشکل اصلی چیست.
در این مرحله تلاش میشود بدون قضاوت و جانبداری، تاریخچه رابطه، تعارضهای اصلی، نحوه ارتباط زوجین و وضعیت فعلی رابطه بررسی شود.
گاهی یکی از زوجین تصور میکند مشکل اصلی کاملاً مشخص است، اما پس از بررسی بیشتر مشخص میشود مسئلهای که در ظاهر مطرح شده، تنها بخش کوچکی از مشکل است.
به همین دلیل، در زوج درمانی عجله برای ارائه راهکار همیشه مفید نیست.
ابتدا باید مسئله را شناخت.
آیا اگر فقط یکی از زوجین حاضر به درمان باشد، امکان کمک وجود دارد؟
بله.
البته برای زوج درمانی معمولاً حضور هر دو نفر اهمیت دارد، اما اگر یکی از زوجین حاضر به مراجعه نباشد، فرد دیگر میتواند به صورت فردی برای بررسی شرایط خود مراجعه کند.
در چنین جلساتی میتوان درباره نحوه برخورد با تعارضها، واکنشهای هیجانی، مرزهای رابطه و شرایط روانشناختی فرد صحبت کرد.
گاهی همین تغییر در رفتار یک نفر میتواند بر چرخه ارتباطی زوجین تأثیر بگذارد و در ادامه زمینه حضور نفر دوم را نیز فراهم کند.
چرا مراجعه زودتر میتواند اهمیت داشته باشد؟
یکی از مشکلات رایج این است که زوجین زمانی مراجعه میکنند که سالها از شروع اختلاف گذشته است.
در این فاصله، هر مشاجره میتواند تجربه تلخ دیگری به رابطه اضافه کند.
گاهی موضوع اصلی اختلاف سالها قبل از بین رفته، اما احساسات باقیمانده از آن همچنان در رابطه فعال هستند.
در نتیجه زوجین دیگر درباره موضوع اصلی بحث نمیکنند؛ بلکه درباره مجموعهای از خاطرات و رنجهای حلنشده با یکدیگر درگیر میشوند.
به همین دلیل، اگر اختلافها مرتب تکرار میشوند، اگر گفتوگو به دعوا تبدیل شده، اگر اعتماد آسیب دیده یا اگر احساس میکنید رابطه عاطفی شما در حال سرد شدن است، بهتر است مراجعه به زوج درمانگر در اندیشه را تا زمانی که بحران شدیدتر شود به تعویق نیندازید.
زوج درمانی در مرکز مشاوره ارمغان زندگی در اندیشه
دکتر محمد کاظم جواهری، روانشناس بالینی، روانکاو و زوج درمانگر، در مرکز مشاوره و رواندرمانی ارمغان زندگی در اندیشه، در حوزه مشکلات زوجین، خانواده و روابط عاطفی فعالیت میکند.
در جلسات درمانی تلاش میشود ابتدا شرایط هر دو نفر و ساختار رابطه بهصورت دقیق بررسی شود و سپس بر اساس ارزیابی انجامشده، مسیر درمان مشخص شود.
این مسیر ممکن است شامل زوج درمانی، مداخلات شناختی رفتاری، رواندرمانی فردی، ارزیابی بالینی و در موارد مناسب استفاده از رویکردهای روانکاوانه باشد.
نگاه درمانی به رابطه برای هر زوج یکسان نیست.
گاهی لازم است روی رفتار و مهارتهای ارتباطی تمرکز شود و گاهی لازم است به لایههای عمیقتر رابطه و تعارضهای ناهوشیار توجه شود.
هدف اصلی، پیدا کردن مقصر نیست؛ بلکه شناخت چرخهای است که باعث میشود یک زوج بارها در همان نقطه به تعارض برسند.
پرسشهای متداول درباره زوج درمانی در اندیشه
هر جلسه زوج درمانی چقدر طول میکشد؟
مدت جلسه بر اساس شرایط درمانی تعیین میشود و معمولاً حدود یک ساعت است. در شرایط خاص ممکن است زمان بیشتری برای جلسه در نظر گرفته شود.
آیا جلسات زوج درمانی محرمانه هستند؟
اصل محرمانگی در فرایند رواندرمانی و مشاوره رعایت میشود و اطلاعات مراجعان در چارچوب اصول حرفهای و ضوابط مربوط به محرمانگی حفظ میشود.
آیا بعد از خیانت میتوان رابطه را دوباره بازسازی کرد؟
در برخی موارد امکان بازسازی رابطه و اعتماد وجود دارد، اما این موضوع برای همه زوجها یکسان نیست. وضعیت رابطه، میزان آسیب، شرایط هر دو نفر و آمادگی آنها برای درمان باید ارزیابی شود.
آیا زوج درمانی به معنای جلوگیری از طلاق است؟
هدف زوج درمانی الزاماً جلوگیری از طلاق نیست. هدف، شناخت بهتر مشکل و کمک به زوجین برای تصمیمگیری آگاهانه درباره رابطه است.
آیا برای شروع زوج درمانی هر دو نفر باید همزمان مراجعه کنند؟
ترجیح بر این است که هر دو نفر در فرایند زوج درمانی حضور داشته باشند، اما اگر یکی از طرفین حاضر به مراجعه نباشد، امکان شروع رواندرمانی فردی برای طرف دیگر نیز وجود دارد.
سخن پایانی
رابطه زناشویی حاصل کنار هم قرار گرفتن دو دنیای روانی متفاوت است.
هر یک از ما با گذشته، تجربهها، دلبستگیها، نیازها، ترسها و تصورات خود وارد رابطه میشویم. گاهی این تفاوتها باعث رشد رابطه میشوند و گاهی اگر بهدرستی شناخته نشوند، به منبع تعارض تبدیل میشوند.
زوج درمانی در اندیشه میتواند فرصتی باشد برای اینکه زن و شوهر فقط درباره آخرین دعوای خود صحبت نکنند، بلکه چرخهای را که در طول زمان میان آنها شکل گرفته است بشناسند.
از نگاه من، درمان موفق رابطه زمانی آغاز میشود که هر دو نفر بتوانند به جای اینکه فقط بگویند «مشکل از همسر من است»، به این سؤال نیز فکر کنند که:
«چه چیزی در رابطه ما بارها تکرار میشود و چرا نمیتوانیم به تنهایی آن را تغییر دهیم؟»
در چنین شرایطی، مراجعه به یک زوج درمانگر خوب در شهریار و اندیشه میتواند نقطه شروعی برای شناخت بهتر رابطه، کاهش تعارضها و در صورت امکان بازسازی صمیمیت و اعتماد باشد.
دکتر محمد کاظم جواهری
روانشناس بالینی، روانکاو و زوج درمانگر
مرکز مشاوره و رواندرمانی ارمغان زندگی – اندیشه