طبق گزارشی از صحت خبر، محمد عزالعرب، رئیس بخش مطالعات عربی و منطقه‌ای مرکز مطالعات سیاسی و راهبردی الاهرام در یادداشتی به استقبال کشورهای عربی از احمد الشرع، رئیس‌جمهور موقت سوریه پرداخته و عنوان کرده است: این روزها کشورهای عربی با استقبال فزاینده‌ای از مقامات تازه وارد سوریه روبرو هستند. سفر هیئت‌های دیپلماتیک و پارلمانی از کشورهای عربی شامل (اردن، لبنان، قطر، عربستان، بحرین، لیبی و غیره)، جابجایی هیئت‌های امنیتی و اطلاعاتی عربی در دوره‌های اخیر و تماس‌های تلفنی وزرای خارجه عربی (مصری‌ها، اماراتی‌ها، و عمانی‌ها) با همتای سوری خود اسعد الشیبانی، گواه این استقبال فزاینده است. این پدیده را می‌توان با نگاهی جامع به عوامل مختلفی تحلیل و بررسی کرد.
تغییر موازنه قدرت به نفع گروه‌های جدید، نگرانی از تقسیم سوریه به کشورهایی کوچک‌تر، تلاش برای جلوگیری از تکرار ماجرای عراق پس از سال 2003، مبارزه با نفوذ قدرت‌های مشخص منطقه‌ای در سوریه، آماده‌سازی برای مرحله بازسازی در سوریه و اقدام علیه تهدیدات فرامرزی به ویژه تروریسم و مواد مخدر از جمله دلایلی است که به این موضوع مربوط است.
شواهد متعددی وجود دارد که نشان‌دهنده افزایش استقبال کشورهای عربی از دولت جدید سوریه می‌باشد. این شواهد شامل موارد زیر است:
1- سفر مقام‌های رسمی:
هیئت دولت قطر به ریاست محمد بن عبدالعزیز الخلیفی، وزیر مشاور وزارت خارجه قطر، در تاریخ 23 دسامبر 2024 به دمشق سفر کرده و با احمد الشرع، رئیس اداره سیاسی و نظامی سوریه دیدار کرد. او از شیخ تمیم بن حمد، امیر قطر، دعوت به عمل آورد تا به سوریه سفر کند و بر آغاز همکاری راهبردی گسترده قطر با سوریه تاکید کرد. وی همچنین ابراز آمادگی هیئت قطری برای ورود به حوزه‌های سرمایه‌گذاری عظیم در زمینه‌های انرژی، بنادر و فرودگاه‌ها کرده است. این سفر اولین دیدار یک هیئت بلندپایه قطر با دمشق پس از 13 سال قطع ارتباط با رژیم قبلی بوده است.
ایمن الصفدی، وزیر خارجه اردن نیز در 25 دسامبر 2024 با احمد الشرع در دمشق گفتگو کرده است. او بر حمایت از روند انتقالی در سوریه و تدوین قانون اساسی جدید تاکید ورزید.
جاسم البدیوی، دبیرکل شورای همکاری خلیج فارس و عبدالله الیحیا، وزیر خارجه کویت در 30 دسامبر 2024 به دمشق آمدند. این بود نخستین سفر آنان از زمان فروپاشی نظام بشار اسد. آنها در این سفر با الشرع و اسعد الشیبانی، وزیر خارجه دولت انتقالی سوریه، دیدار کردند و از ضرورت لغو تحریم‌ها و حمایت از سوریه سخن گفتند.
2- دیدارهای امنیتی:
ماهیت امنیتی و اطلاعاتی هیئت‌هایی که به تازگی وارد دمشق شده‌اند بسیار قابل توجه است. در اولین سفر هیئت بلندپایه از دولت‌های خارجی از زمان فروپاشی نظام اسد، هیئت مشترکی از ترکیه و قطر وارد سوریه شد. وزارت رسانه سوریه در تاریخ 12 دسامبر اعلام کرد که این هیئت مشترک متشکل از هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه و خلفان الکعبی، رئیس سازمان امنیت قطر به همراه یک گروه کامل از مشاوران وارد دمشق شده‌اند.
هیئت بحرینی به ریاست احمد بن عبدالعزیز آل خلیفه، رئیس سازمان امنیت راهبردی این کشور در تاریخ 28 دسامبر گذشته وارد دمشق شد و با احمد الشرع بحث و گفت‌وگو کرد. در این جلسه، دو طرف به بررسی مسائل مورد توجه هر دو کشور پرداخته و آل خلیفه، حمایت بحرین را از روند جامع انتقالی اعلام کرد تا تلاش‌ها برای تقویت آشتی ملی، بهبود اقتصادی و کمک‌های انسانی به مردم سوریه در راستای آن باشد.
باسم العوادی، سخنگوی دولت عراق در 26 دسامبر گذشته اعلام کرد که هیئتی عراقی به ریاست حمید الشطری، رئیس سازمان اطلاعات این کشور، با مقامات دولت جدید سوریه در دمشق دیدار کرده‌اند تا تازه‌ترین تحولات را بررسی کنند. مسائل امنیت و ثبات در مرزهای دو کشور، محور اصلی مذاکرات طرفین بود.
هیئت لیبی نیز مشتمل بر ابراهیم الدبیبه، مشاور مسائل امنیتی دولت وحدت ملی، محمود حمزه، مدیر سازمان اطلاعات نظامی و ولید اللافی، وزیر مشاور ارتباطات و مسائل سیاسی به دمشق سفر کرده است.
3- تماس‌های تلفنی:
بدر عبدالعاطی، وزیر خارجه مصر در تاریخ 31 دسامبر با اسعد الشیبانی، همتای سوری خود تلفنی صحبت کرد. در این مکالمه، وزیر خارجه مصر بر حمایت از روند انتقالی در سوریه تاکید نمود و…
به‌طور کامل تأکید بر حقوق قانونی مردم سوریه و آرمان‌های آنها شد و از تمامی طرف‌های سوری درخواست گردید تا در این برهه، منافع ملی را در اولویت قرار دهند و از ثبات کشور سوریه حمایت کنند.
بدر بن حمد البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، روز اول ژانویه سال 2025، نخستین تماس تلفنی خود را با الشیبانی برقرار کرد. البوسعیدی بر موضع ثابت عمان درباره احترام به اراده مردم سوریه و حفظ حاکمیت و تمامیت ارضی این کشور تأکید داشت. او همچنین به روابط تاریخی و مستحکم بین عمان و سوریه اشاره کرده و بر تداوم همکاری دو کشور و حمایت از تلاش‌ها به منظور دستیابی به توسعه و ثبات در سوریه و منطقه تأکید نمود.
همچنین، در تاریخ 23 دسامبر گذشته، شیخ عبدالله بن زاید، وزیر امور خارجه امارات، با همتای سوری خود تماس تلفنی داشت. در این مکالمه، دو طرف به اهمیت حفظ وحدت، امنیت و حاکمیت سوریه و همچنین حمایت از تمامی تلاش‌ها به منظور رسیدن به مرحله جامع انتقالی، تأکید کردند؛ وضعیتی که آرمان‌های مردم سوریه را در دستیابی به امنیت، توسعه و زندگی با کرامت، محقق سازد.
عزالعرب در ادامه تحلیل خود خاطرنشان کرد که چندین عامل موجب افزایش استقبال کشورهای عربی از دولت جدید سوریه شده است. مهم‌ترین این عوامل به شرح زیر است:
1- تغییر موازنه‌های قدرت در داخل سوریه:
ائتلاف گروه‌های مسلح موفق به به دست گرفتن کنترل شهرهای کلیدی نظیر ادلب، حلب، حمص، حماه و دمشق گردید و توانست نظام اسد را تنها در 11 روز سرنگون کند. به بیان دیگر، طبق برآوردهای بنیاد جنگ آمریکا، این ائتلاف کنترل دو سوم خاک سوریه را در اختیار گرفته است. تغییر موازنه‌های قدرت به نفع گروه‌های جدید، موجب تعییرات در پذیرش خط مشی عملگرایانه بسیاری از کشورهای عربی گردیده است. البته این وضعیت تنها مختص کشورهای عربی نبوده، بلکه کشورهای غربی نیز تحت تأثیر قرار گرفته‌اند؛ زیرا نمایندگانی از آمریکا، انگلیس، فرانسه، آلمان و سازمان ملل به دمشق سفر کرده و کانال‌های ارتباطی با دولت جدید سوریه برقرار کرده‌اند.
2- نگرانی از تجزیه سوریه به کشورهای کوچک:
یکی از دلایل استقبال کشورهای عربی از دولت جدید سوریه، به‌ویژه در بیانیه‌های وزارت خارجه این کشورها، توجه به ثبات و روند اصلاحات سیاسی در سوریه پس از دوره اسد است. علی‌رغم ارتباطات سابق گروه‌های مسلح سوری، به‌ویژه هیئت تحریر الشام (جبهه النصره سابق) با سازمان‌ها و گروه‌های تروریستی، تهدید ناشی از آنها پس از به قدرت رسیدن می‌تواند کم‌رنگ شود؛ چراکه این گروه‌ها به دنبال مشروعیت هستند که پس از مواجهه با نظام اسد بدست آورده‌اند. بر اساس درک برخی کشورهای عربی، خطر این گروه‌ها کمتر از تهدید ناشی از تجزیه احتمالی سوریه در بدترین سناریوهاست. این موضوع به‌راستی یکی از مهم‌ترین دلایل استقبال کشورهای همسایه سوریه از دولت جدید این کشور محسوب می‌شود.
3- جلوگیری از تکرار تجربه عراق پس از سال 2003:
کشورهای عربی تلاش دارند تا تجارب تلخ خود را که پس از اشغال عراق در مارس 2003 به‌وجود آمد، تکرار نکنند. این کشورها از ایجاد ارتباط با حاکمان عراقی که بعد از سرنگونی صدام حسین به قدرت رسیده بودند، اجتناب کردند. این امر موجب شد که ایران در زمینه‌های سیاسی، امنیتی، اطلاعاتی، اقتصادی و فرهنگی، جای خالی ناشی از این ارتباطات را پر کند. کشورهای عربی که از این تجربه عبرت گرفته‌اند، به‌دنبال ایجاد سازوکارهایی برای ارتباط با مقامات دولت جدید سوریه هستند. یکی از اقدامات مهم هفت کشور عربی در این زمینه، حفظ سفارت‌های خود در دمشق پس از سقوط نظام اسد بود.
4- مقابله با نفوذ قدرت‌های منطقه‌ای مشخص در سوریه:
این امر به‌ویژه در مورد ترکیه صدق می‌کند. ترکیه به‌واسطه مخالفت با نظام اسد و حمایت از برخی گروه‌های مسلح، سعی دارد خلأ ناشی از کاهش نفوذ ایران و روسیه را پر کند. آنکارا سال‌ها با هیئت تحریرالشام به‌صورت عملگرایانه در تعامل بوده و روابط خود را…
تحقيقات نمایانگر آن است که در حال حاضر می‌توان به مقامات جدید دمشق یاری رساند و آنها را به سمت اهداف مطلوب خود هدایت کند. همچنین، فروپاشی نظام بشار اسد می‌تواند دسترسی مجدد بسیاری از پناهندگان سوری مستقر در ترکیه را به کشورشان هموار کند. البته این روابط به همینجا ختم نخواهد شد. ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه، فقط چهار روز پس از سقوط نظام اسد، یعنی دوازدهم دسامبر سال گذشته، به‌طور علنی به دمشق سفر کرده و سفارت کشورش را در این شهر بازگشایی کرد.
5- آماده‌سازی برای دوره بازسازی سوریه:
کشورهای عربی در انتظار فرصتی هستند تا در فرآیند بازسازی مناطق و روستاهای آسیب‌دیده سوریه نقش ایفا کنند، به‌خصوص که صنعت پیمانکاری و ساخت‌وساز یکی از ابزارهای اصلی سیاست خارجی بسیاری از این کشورها به شمار می‌رود. به‌عبارت دیگر، چندین کشور عربی سعی دارند به جای رویارویی و ویرانی، بر روی رقابت در سازندگی و بازسازی متمرکز شوند. عموماً این تلاش به ویژه از سوی قطر نمایان است. قطر، به عنوان کشوری که ارتباط زیادی با هیئت تحریرالشام دارد، در تحولات سوریه پس از سقوط اسد نقش مهمی ایفا کرده است. دوحه توانسته است با تأمین مالی و حمایت از این هیئت، مرحله انتقادات منطقه‌ای و بین‌المللی را پشت سر بگذارد. انتظار می‌رود شرکت‌های ترکیه‌ای نیز در روند بازسازی سوریه مشارکت کنند. ایمن الصفدی، وزیر خارجه اردن، نیز در تاریخ 22 دسامبر گذشته تأکید کرد که اردن در تلاش‌های بازسازی به مردم سوریه یاری خواهد رساند.
6- مقابله با تهدیدات امنیتی فرامرزی:
یکی از عوامل مهمی که کشورهای عربی را به گردهمایی و تعامل با دولت جدید سوریه ترغیب کرده، تلاش برای مقابله با تروریسم، به‌خصوص گروه داعش می‌باشد. این گروه به دنبال ایجاد پایگاه‌هایی مجدد در خاک سوریه یا مرزهای مشترک عراق و سوریه است. در این راستا، افرادی از داعش در زندان‌های نیروهای سوریه دموکراتیک «قسد» نگهداری می‌شوند و این نگرانی وجود دارد که گروه‌های افراطی به‌سادگی بتوانند آنها را آزاد کنند. با این که دولت جدید سوریه ممکن است ارتباطاتی با برخی گروه‌های افراطی داشته باشد، اما به محض به دست گرفتن قدرت احتمالاً تلاش می‌کند، مشابه حکومت‌های نوظهور، نه به عنوان یک گروه مسلح یا سازمان تروریستی شناخته شود تا با مقاومت‌های جهانی و منطقه‌ای مواجه نگردد. افزون بر این، همکاری میان کشورهای عربی و دولت جدید سوریه برای نابودی تجارت کپتاگون یکی دیگر از دلایل گرایش به این دولت می‌باشد. به عبارتی، نیاز کشورهای عربی به‌ویژه اردن به انهدام شبکه‌های قاچاق مواد مخدر و سلاح منجر به بررسی فوری راه‌های همکاری با دولت جدید سوریه و پیشگیری از اثرات منفی ناشی از آن شده است.
در نهایت، کشورهای عربی به ویژه همسایگان سوریه یک رویکرد سیاسی و امنیتی به منظور استقبال از دولت جدید سوریه اتخاذ کرده‌اند. علاوه بر این، انتظار از این دولت جدید این است که روابط چندسویه با سوریه را تقویت کند، چراکه حمایت از بازسازی، پیروزی بر تحریم‌های اقتصادی، بهبود وضعیت معیشتی، تسریع چرخه اقتصادی، سامان‌دهی به امور کشور و نیز بازگشت پناهندگان از نتایج مثبت آن خواهد بود.
منبع: مرکز مطالعات سیاسی و راهبردی الاهرام
* ترجمه: منصوره کاظمینی
315 315