رسول سلیمی: در ژانویه ۲۰۲۵، رییس‌جمهور روسیه، ولادیمیر پوتین، از پروژه‌ای نوین به نام «سیستم تسویه حساب چندارزی بریکس» پرده‌برداری کرد که هدف آن کاهش وابستگی کشورهای عضو به دلار آمریکا و ایجاد یک شبکه مالی مستقل بود. این اقدام، به همراه تلاش‌های ایران و روسیه برای استفاده از مکانیسم‌های بریکس به منظور دور زدن تحریم‌های آمریکا، واکنش تند دونالد ترامپ را به همراه داشته است.
ترامپ که در آغاز دور دوم ریاست جمهوری خود به سر می‌برد، ابراز کرده است که «بریکس یک تهدید جدی برای امنیت اقتصادی آمریکاست» و او درصدد است با بهره‌گیری از ابزارهای مالی، فناوری و امنیتی، از جایگاه دلار حمایت کند و جلوی همکاری ایران و روسیه در این چارچوب را بگیرد. اما تاکتیک های او چیست؟ و آیا فشارهای آمریکا توانایی متوقف کردن بریکس را دارد؟
بریکس ۲۰۲۵: از رویا به واقعیت عملی
بلوک بریکس که شامل برزیل، روسیه، هند، چین، آفریقای جنوبی و عضو تازه ملحق شده ایران است، در سال‌های اخیر با دو هدف اصلی فعالیت کرده است:
۱. راه‌اندازی سیستم پرداخت بین‌المللی به عنوان جایگزینی برای سوئیفت با فناوری بلاکچین به نام «BRICS-Pay»
۲. افزایش تبادل ارزهای ملی در تعاملات دوجانبه، مانند مبادلات روپیه-روبل بین هند و روسیه و یا یوان-ریال میان چین و ایران
طبق اظهار وزارت امور خارجه روسیه، تا ژانویه ۲۰۲۵، تقریبا ۱۸ درصد از مبادلات داخلی بریکس با ارزهای غیر دلاری انجام می‌شود که این میزان نسبت به ۱۰ درصد در سال ۲۰۲۳ افزایش چشمگیری دارد. با این حال، بزرگترین چالش این بلوک، نبود یک ارز مشترک قوی و همچنین یکپارچگی مالی است که بتواند در برابر دلار ایستادگی کند. پاشنه آشیلی که پوتین نیز به آن توجه کرده و پس از سخنرانی ترامپ سعی در به تصویر کشیدن بریکس به عنوان تهدیدی برای آمریکا نکرد.
استراتژی ترامپ: چهار محور برای حفظ تسلط دلار
در واکنش به فعالیت‌های بریکس، ترامپ استراتژی خود را بر چهار رکن بنا نهاده است:
۱. وضع تحریم‌های ثانویه علیه نهادهای مالی هم‌کار با بریکس
براساس گزارش منتشر‌شده از سوی Eurointegration.com.ua، وزارت خزانه‌داری آمریکا در فوریه ۲۰۲۵، مؤسسات مالی چینی و هندی که در تبادلات غیر دلاری ایران و روسیه مشارکت داشته‌اند را تحت تحریم‌های ثانویه قرار داده است. این تحریم‌ها شامل قطع دسترسی به سیستم بانکی آمریکا و مسدود کردن دارایی‌های این مؤسسات در خاک ایالات متحده است.
۲. گسترش فناوری‌های ردیابی تراکنش‌های رمزارزی
گزارش Security Affairs در ژانویه ۲۰۲۵ خبر از یک عملیات سایبری به نام «SparkCat» داد که به وسیله آژانس امنیت سایبری آمریکا (CISA) برای نفوذ به کیف پول‌های دیجیتال ایران و روسیه طراحی شده است. هدف این طرح، شناسایی شبکه‌های انتقال پول دیجیتال و مختل کردن آن‌هاست.
۳. اعمال فشار بر هم‌پیمانان سنتی برای جلوگیری از پیوستن به بریکس
آمریکا با استفاده از ابزارهای اقتصادی، در تلاش است کشورهایی مانند عربستان سعودی و اندونزی را از پیوستن به بلوک بریکس دور نگه دارد. واشنگتن به برزیل هشدار داده است که در صورت ادامه همکاری با بریکس، ممکن است قراردادهای کشاورزی با این کشور را لغو کند.
۴. گسترش همکاری با اتحادیه اروپا تحت عنوان «ناتوی اقتصادی»
ترامپ در نظر دارد با احیای «شورای تجاری ترانس آتلانتیک» (TTC)، اتحادیه اروپا را متقاعد کند که به جای همکاری با بریکس، به بلوک غرب بپیوندد. پیشنهاد وی شامل کاهش تعرفه‌های صنعتی و همکاری در زمینه فناوری‌های حساس است.
ترامپ به منظور مقابله با این اقدامات، دو استراتژی را انتخاب کرده است:
۱. هدف‌گذاری بر روی شرکت‌های دریایی و بیمه: بر اساس نظر کارشناسان، ترامپ قصد دارد با جلوگیری از دسترسی کشتی‌هایی که حامل نفت ایران یا روسیه هستند به بنادر اروپایی و آمریکایی، مانع بهره‌برداری ایران از ظرفیت بریکس شود.
۲. تحریم شرکت‌های فناوری همکاری‌کننده با بریکس، یکی دیگر از اقدامات ترامپ به شمار می‌آید که به تحریم شرکت چینی «هیک ویژن» (ABS-CBN) اشاره دارد؛ این شرکت در زمینه توسعه سیستم‌های نظارتی بریکس فعالیت داشت و مورد تحریم آمریکا قرار گرفت.
واکنش بریکس: اتحاد شکننده یا همبستگی استراتژیک؟
با اینکه کشورهای بریکس به ظاهر خوشهانتی دارند، اما اختلافات داخلی به عنوان چالشی بزرگ محسوب می‌شود:
– چین و هند: رقابت این دو کشور در زمینه مرزهای هیمالیا و نفوذ در آسیای میانه، همکاری مالی را مورد پیچیدگی قرار داده است.
– برزیل و آفریقای جنوبی: این دو کشور به دلیل وابستگی به صادرات مواد خام به ایالات متحده و اروپا، تمایل چندانی برای رویارویی با غرب از خود نشان نمی‌دهند.
با این حال، بر اساس گزارشی از Responsible Statecraft، بحران‌های اخیر مانند جنگ اوکراین و تنش‌های موجود در تایوان، انگیزه کشورهای بریکس برای کاهش وابستگی به دلار را بیشتر کرده است.
چالش‌هایی که ترامپ با آن‌ها مواجه است: چرا استراتژی او ممکن است به نتیجه نرسد؟
کارشناسان چهار دلیل اصلی برای احتمال شکست ترامپ را مطرح می‌کنند:
۱. رشد اقتصادهای غیرغربی: سهم کشورهای بریکس از تولید ناخالص جهانی از ۳۱ درصد در سال ۲۰۲۳ به ۳۵ درصد در سال ۲۰۲۵ افزایش یافته است.
۲. تمایل اروپا به تنوع بخشی: اتحادیه اروپا، با اینکه با آمریکا همکاری می‌کند، نمی‌خواهد به طور کامل از بریکس جدا شود زیرا چین به عنوان بزرگترین شریک تجاری آن محسوب می‌شود.
۳. نوآوری‌های مالی بریکس: با اینکه سیستم BRICS-Pay هنوز در مراحل اولیه است، اما ممکن است در آینده به یک گزینه واقعی تبدیل شود.
۴. رقابت داخلی در آمریکا: مخالفت دموکرات‌ها با سیاست‌های تهاجمی ترامپ می‌تواند تامین مالی لازم برای اجرای کامل استراتژی را محدوود کند.
از بن بست تا جنگ ارزی
در چنین محیطی، ناظران سیاسی پیش‌بینی می‌کنند که ادامه رقابت بین دلار و ارزهای بریکس، بدون پیروزی قطعی هیچکدام از آن‌ها، ادامه خواهد داشت. در این وضعیت، جهان به سمت یک سیستم مالی دوگانه حرکت خواهد کرد. در سناریوی بدبینانه، افزایش تحریم‌های آمریکا و واکنش متقابل بریکس می‌تواند به بروز یک جنگ تجاری تمام عیار و رکود جهانی منجر شود.
این در حالیست که ترامپ با بکارگیری تحریم‌ها، تکنولوژی و فشارهای دیپلماتیک، در تلاش است تا سلطه دلار را حفظ کرده و بریکس را از سرمایه‌گذاری‌ها دور سازد. اما حقیقت این است که جهان دیگر یک‌قطبی نیست. حتی اگر آمریکا به صورت موقت در کاهش تاثیر بریکس موفق باشد، نمی‌تواند از تحقق رویای چندقطبی شدن نظام مالی جهانی جلوگیری کند. چالش‌های فعلی نه در تحریم‌های فزونی بلکه در بازتعریف قواعد بازی بر اساس توازن جدید قدرت‌های جهانی قابل حل است.
۲۱۳۳۱۵