به نقل از صحت خبر، هدی رئوف، استادیار علوم سیاسی و نویسنده مصری با تخصص در امور ایران و منطقه، در یادداشتی با عنوان «ایران و سه مسیر/ ترامپ به دنبال توافقی جامع‌تر و قوی‌تر است» که در نسخه عربی روزنامه ایندیپندنت لندن منتشر شده، اظهار داشت: با تحلیل روابط آمریکا و ایران و با توجه به تلاش‌های سیاسی موجود، به دو نکته اصلی دست می‌یابیم. نکته اول اینکه دونالد ترامپ در تلاش است تا توافقی قوی‌تر و جامع‌تر بوجود آورد که فراتر از موضوع هسته‌ای ایران باشد و شامل رفتار منطقه‌ای تهران، حمایت از گروه‌های شبه‌نظامی و همچنین سامانه‌های موشکی و پهپادها شود.
نکته دوم از این قرار است که به نظر می‌رسد زمان توافق بین تهران و واشنگتن به نزدیکی می‌رسد، چرا که فشارها و تلاش‌های سیاسی و دیپلماتیک در موضوع برنامه هسته‌ای ایران افزایش یافته است. اگرچه تهران به صراحت اعلام کرده که تحت فشار مذاکره نخواهد کرد، اما در زمینه هسته‌ای خود سه مسیر موازی را اتخاذ کرده است.
مسیر نخست شامل مکاتبات علنی با دولت ایالات متحده است. مسیر دوم به گفتگوها با چین و روسیه اختصاص دارد و مسیر سوم مذاکرات با قدرت‌های اروپایی را در بر می‌گیرد.
مسیر اول به پاسخ ایران به نامه دونالد ترامپ خطاب به رهبر ایران بازمی‌گردد. آیت الله خامنه‌ای در پاسخ به این نامه، مذاکره با رئیس‌جمهور امریکا را رد کرده و این نامه را ابزاری برای فریب افکار عمومی توصیف کرد. «فراموش نکنید که توقعات جدیدی که مطرح می‌شود، هیچ‌گاه از سوی ایران برآورده نخواهد شد؛ [به عنوان مثال] در حوزه دفاعی کشور، در توانایی‌های بین‌المللی کشور و … . آیا کسی می‌تواند چنین مسائلی را بپذیرد؟ این مذاکرات تنها برای این گونه موارد است.»
می‌توان این موضوع را چنین تحلیل کرد که هدف ترامپ از انتشار علنی نامه‌اش قبل از رسیدن آن به ایران، این بود که واشنگتن را به عنوان حامی فرآیند دیپلماسی به نمایش بگذارد و مسئولیت مذاکرات را به عهده ایران بیندازد.
لاوروف، وزیر خارجه روسیه که به احتمال زیاد نقش میانجی‌گر بین واشنگتن و تهران را ایفا می‌کند و در تلاش است تا فضا را برای مذاکرات آرام کند، بیان داشت: «آمریکایی‌ها به دنبال توافقی جدید هستند که با شرایط سیاسی خاصی همراه باشد. آنان اصرار دارند تا سازوکاری وجود داشته باشد که نشان دهد ایران از گروه‌های مستقر در عراق، لبنان، سوریه یا هر جای دیگری حمایت نمی‌کند. در نظر من، این اصرار به جایی نخواهد رسید.»
بنابراین، در مسیر نشاندن ایران و ایالات متحده بر سر میز مذاکره، چالش‌هایی وجود دارد؛ زیرا ایران سعی خواهد کرد که نشان دهد موضوع سامانه‌های موشکی و پهپادها خط قرمز هستند و نباید به آن پرداخته شود، در حالی‌که ترامپ در پی توافقی عمیق‌تر و قوی‌تر است.
یکی دیگر از مشکلات این است که تهران تمایلی به مذاکره تحت فشار ندارد. ایران بر اساس منطق صبر استراتژیک مواجهه با دولت جو بایدن را در پیش گرفته و در نظر ندارد که توافقی در این دوران امضا کند. اکنون این موضوع در میان است که ایران نمی‌خواهد در وضعیتی که به نظر می‌رسد در موضع ضعف قرار دارد، وارد مذاکرات شود چرا که ممکن است مجبور به دادن امتیازات زیادی شود.
ایران آگاه است که باید در مذاکرات با ترامپ قوی باشد تا بتواند با شرایط بهتری گفتگو کند. این کشور درک کرده است که شیوه مذاکره ترامپ با افرادی است که آنها را ضعیف تلقی می‌کند، فارغ از اینکه آنان دوستان یا دشمنان ایالات متحده باشند.
واکنش ایران نسبت به سیاست فشارهای ترامپ می‌تواند به این صورت تفسیر شود که این کشور بر این باور است که اگر در شرایطی وارد مذاکره شود که طرف مقابل بالاترین فشار را بر این کشور اعمال کرده باشد، آنها با موضعی پایین‌تر وارد مذاکرات خواهند شد و به هیچ نتایج مثبتی نخواهند رسید.
این برخورد ناشی از لجاجت یا ایده‌گرایی نیست، بلکه ریشه در تجربه دارد. باید ثابت کنیم که سیاست اعمال فشار بی‌اثر است تا بتوانیم با موضع برابر در میز مذاکره حاضر شویم. ممکن است ایران در حال حاضر نیاز داشته باشد که متوجه شود دولت ترامپ…
دنبال چه نوع توافقی است.
در خصوص مسیری که به روسیه و چین منتهی می‌شود، لازم به ذکر است که روسیه اعلام کرده که آماده است به عنوان میانجی بین واشنگتن و تهران عمل کند. سرگئی لاوروف بر اهمیت کمک‌های مسکو به منظور احیای توافق تاریخی که ایران در سال ۲۰۱۵ امضا کرده است [برجام]، تأکید داشته است. این نظر در آستانه برگزاری نشست مقامات ایران، روسیه و چین در حال برگزاری در کشور چین مطرح گردید؛ نشستی که پس از برگزاری رزمایش‌های مشترک دریایی این سه کشور صورت گرفت.
چین نیز اعلام کرد که در پکن نشستی در سطح معاونان وزیران خارجه ایران و روسیه برگزار خواهد شد تا به بررسی برنامه هسته‌ای ایران پرداخته شود. این جلسه در بحبوحه بررسی‌های مجدد ایران بر روی برنامه هسته‌ای‌اش و همچنین در شرایطی که میزان غنی‌سازی اورانیوم افزایش یافته است، برگزار می‌شود.
از سوی دیگر، مسیر سوم مذاکرات به سمت کشورهای اروپایی می‌باشد. عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، تعهد خود را نسبت به ایجاد کانالی برای ارتباط با سه کشور اروپایی خاطر نشان کرده است. او تصریح کرد که ایران همکاری نزدیکی با رافائل گروسی و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی داشته و ایده‌های جدیدی به منظور حل مسائل موجود ارائه شده است.
عراقچی اظهار داشت که اروپایی‌ها در دور قبلی به خوبی نقش میانجی را ایفا کردند و هم اکنون نیز می‌توانند این وظیفه را بر عهده گیرند. گفتگوها با کشورهای اروپایی همچنان ادامه دارد و در کنار آن، هماهنگی‌های نزدیک با روسیه و چین نیز نسبتاً فعال است.
ایران تمایل دارد با دونالد ترامپ به توافق برسد، اما این توافق مد نظر بر اساس توافق سال ۲۰۱۵ شکل می‌گیرد و به مسائل هسته‌ای محدود می‌شود و به رفتارهای منطقه‌ای یا برنامه موشکی ایران ورود نمی‌کند. با این وجود، لازم به ذکر است که ایالات متحده پیش از هر گام دیگری باید تحریم‌ها را لغو کند تا تهران احساس کند که در موقعیت برابری و بدون هیچ فشاری به گفتگوهای مستقیم وارد شده است.
*ترجمه: منصوره کاظمینی
۳۱۱۳۱۱