الهه جعفرزاده: ایران، با موقعیت جغرافیایی منحصربهفرد و تاریخ فرهنگی غنی، همواره نقطهعطفی در تاریخ و تمدن بوده است، اما فنون ژنتیک انسانی نسبت به آن کمتر مورد توجه واقع شده است.
تحقیقی که در سال ۲۰۱۹ در نشریه معتبر PLOS Genetics منتشر گردید، ضمن تحلیل ژنوم مردم ایران، اطلاعات ارزندهای درباره ساختار ژنتیکی این قوم ارائه کرده است. این مطالعه، که تحت سرپرستی «زهره مهرجو» و با همکاری محققین ایرانی و آلمانی انجام شده، شامل دادههای ژنومی از بیش از ۱۰۰۰ نفر از یازده گروه قومی ایران است و نتایج مهمی را به نمایش گذاشته است.
ریشههای پایدار در گذر زمان
یافتههای این تحقیق حاکی از آن است که مردم ایران علیرغم اختلافات زبانی و فرهنگی میان اقوام مختلف، از ریشههای ژنتیکی مشترکی برخوردارند که تاریخ آن به هزاران سال قبل برمیگردد. از کردها و لرها تا بلوچها و ترکمنها، ساختار ژنتیکی ایرانیان حکایت از پیوستگی بلندمدت دارد. براساس نظر پژوهشگران، این پیوند ژنتیکی حداقل ۵ هزار سال، و شاید تا ۱۰ هزار سال، وجود داشته و نفوذهای تاریخی مانند ورود اعراب یا ترکها تأثیری عمیق بر ژنهای این ملت نداشته است.
تنوع قومی در نظرگاه ژنتیک/ نمایی از تنوع در اتحاد ژنتیکی
نقش تنوع ژنتیکی در میان ایرانیان نیز قابلتوجه است. تحلیلگران بیان کردند که اقوام ایرانی به دو دسته اصلی تقسیم میشوند:
- گروههایی که از لحاظ ژنتیکی شباهتهای زیادی با یکدیگر دارند و بهعنوان یک مجموعه همگن ظاهر میشوند
- و گروههایی که نشانههایی از آمیختگی با جمعیتهای خارجی را نشان میدهند.
این تنوع، به همراه تمایز در میزان روابط خویشاوندی بین اقوام، باعث شده ایران به یک نمونه منحصر به فرد برای تحقیقات ژنتیکی تبدیل شود.
ایرانیها دارای هویت ژنتیکی مشخصی هستند که بیشتر به قفقاز و ریشههای قدیمی فلات ایران نزدیک است؛ یعنی دورتریم از اعراب شبهجزیره و از اروپاییهای شمالی هم فاصله داریم، اما در این میان یک ارتباط ضعیفی با جنوب اروپا وجود دارد.
زبان جدید، هویت کهن؛ زبان تغییر کرد، اما ژنها نه!
یکی از نتایج جالب این تحقیق این است که در طول تاریخ، ایرانیان بارها زبانهای تازهای را فراگرفتهاند، بدون آنکه تغییرات عمدهای در ساختار ژنتیکی آنها به وقوع پیوندد. بهعنوان مثال، رواج زبان عربی یا ترکی در برخی مناطق بیشتر ناشی از تحولات فرهنگی بوده است تا تغییرات جمعیتی. این نشان میدهد که هویت ژنتیکی ایرانیان در مقابل تغیرات ناشی از مهاجرتها پایدار مانده است.
نزدیکی و تمایز؛ به یونانیها بیشتر شبیهیم تا اعراب
از جنبه ژنتیکی، ایرانیان شباهت بیشتری به جمعیتهای قفقاز، خاورمیانه و تا حدودی جنوب اروپا (همچون یونانیها و ایتالیاییها) دارند تا به ترکهای آسیای مرکزی یا اعراب شبهجزیره عربستان (مانند یمنیها یا سعودیها).
*به بیانی دیگر، ایرانیها هویت ژنتیکی خاصی دارند که بیشتر به قفقاز و ریشههای قدیمی فلات ایران نزدیک است؛ یعنی از اعراب شبهجزیره دور شدهایم و از اروپاییهای شمالی هم فاصله داریم، اما بازهم یک ارتباط ضعیفی با جنوب اروپا وجود دارد.
این تمایز ژنتیکی، ایران را به یک منبع اصلی برای شناخت تنوع ژنتیکی در نواحی غرب و مرکز آسیا تبدیل کرده است.
تبدیل کرده است.
چرا این تحقیق اهمیت دارد؟
این تحقیق به فراتر از شناخت تاریخ و ریشههای ژنتیکی ملت ایران میپردازد و کاربردی بودن آن نیز قابل توجه است. براساس اظهار نظر محققان، فهم تفاوتهای ژنتیکی بین اقوام و میزان نزدیکی خویشاوندی، میتواند به دانشمندان کمک کند تا بیماریهای ژنتیکی را به شیوهای دقیقتر شناسایی کرده و درمانهای موثرتری فراهم آورند. همچنین، این تحقیق مراقبت و توجه به تنوع قومی را در طراحی پژوهشهای آتی ضروری میسازد.
ایران، خزانهای ژنتیکی از احساسات انسانی
در پایان، این مطالعه نشان میدهد که ایران با وجود تنوع فرهنگی و قومی گستردهاش، دارای هویتی ژنتیکی پایدار و عمیق است که از دل تاریخ شکل گرفته و به عنوان گنجینهای باارزش در علم ژنتیک شناخته میشود. نتایج بدست آمده از این تحقیق فقط برای مردم ایران اهمیت ندارد بلکه برای جامعه جهانی نیز میتواند دریچهای به درک بهتر تاریخ و پیشرفتهای ژنتیک انسانی بگشاید و در فهم بهتر تاریخ و تکامل ژنتیکی انسانها موثر واقع شود.
منبع: journals.plos.org
۴۷۲۳۲