رسول سلیمی: یحیی ابراهیم سنوار، که به نام «ابو ابراهیم» نیز شناخته می‌شود، از دل محرومیت‌های اردوگاه خان یونس ظهور کرد؛ مردی که زندگی‌اش با مبارزه برای فلسطین گره خورده و با شهادتش در ۱۷ اکتبر ۲۰۲۴ در تل‌السلطان رفح، نه تنها زندگی‌اش به پایان رسید، بلکه نطفه یک افسانه نو را پروراند. او که در تاریخ ۲۹ اکتبر ۱۹۶۲ در فضایی پر از مصیبت و فقر متولد شد، با طوفان الاقصی، فصلی نو را در تاریخ فلسطین قلم زد که بسیاری از تحلیلگران آغازگر تغییرات بنیادین در نظم خاورمیانه را از روز بعد از این عملیات می‌دانند. اما چطور زندگی و شهادت یحیی سنوار بر تحولات خاورمیانه تأثیر گذاشت؟
مقاومت در برابر طوفان دشمن
در تاریخ ۱۷ اکتبر ۲۰۲۴، یحیی سنوار در تل‌السلطان رفح شاهد آخرین نبرد خود بود. پس از ماه‌ها تعقیب و گریز، نیروهای ویژه اسرائیلی موفق شدند مکان پنهان او را شناسایی کنند. سنوار که پس از عملیات طوفان الاقصی در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ به عنوان هدف شماره یک اسرائیل شناخته شده بود، در تونل‌ها و در کنار رزمندگانش، جهت مقاومت را می‌نمود؛ ولی آن روز سرنوشتش را به میدان نبردی مستقیم کشاند.
طبق گزارشی از «هاآرتص»، عملیات با یک حمله هوایی شروع شد که ساختمانی را هدف قرار می‌داد که سنوار در آن پناه گرفته بود. پس از بمباران، نیروهای زمینی وارد عملیات شدند. تصاویر ضبط‌شده از طریق پهپاد، لحظه‌ای خاطره‌انگیز را نشان دادند: سنوار با لباس نظامی ساده و کلاشینکف در دست، از زیر آوار خارج شد. او زخمی شده بود و دست چپش دچار خونریزی شده بود و صورتش زیر گرد و غبار پنهان شده بود؛ اما چشمانش همچنان به سوی دشمن دوخته شده بود.
یکی از سربازان اسرائیلی حاضر در عملیات به «یدیعوت آحارونوت» گفته است: «او مانند روح بود؛ با وجود زخم‌ها، شلیک می‌کرد و ما را به عقب‌نشینی مجبور کرد.» سنوار در آن دقایق پایانی، آخرین گلوله‌هایش را به سوی نیروهای دشمن شلیک کرد و سپس، یک موشک هدایت‌شونده از پهپاد او را به شهادت رساند. جسد او در میان خرابه‌ها، با همان سلاح در دست، در آرامش قرار گرفت. شبکه «الجزیره» در گزارشی عنوان کرد: «سنوار تا آخرین لحظه جنگید و مرگ او، نه پایانی بر مقاومت بلکه پیامی به اسرائیل بود که رهبران فلسطین با خون خود راه را هموار می‌کنند.»
تأثیر انتشار فیلم شهادت بر احساسات عمومی فلسطینی‌ها
انتشار فیلم شهادت یحیی سنوار توسط ارتش اسرائیل، که به منظور نشان دادن پیروزی صورت گرفت، تأثیری معکوس و عمیق بر افکار عمومی فلسطینی‌ها بر جای گذاشت. این تصاویر، که توسط میلیون‌ها نفر در سرتاسر جهان و به‌ویژه در فلسطین اشغالی مشاهده شد، احساساتی متضاد را به وجود آورد: اندوه عمیق به خاطر فقدان یک رهبر و غرور بی‌پایان از دلاوری او. در غزه، یک مادر فلسطینی در خان یونس به «المیادین» گفت: «زمانی که او را دیدم که با سلاح ایستاده است، احساس کردم که پسرم است که در راه جهاد شهید شده است.» این احساس، سنوار را از یک فرد تبدیل به نمادی برای کل ملت کرد.
در تحلیل این ماجرا، انتشار فیلم لحظه شهادت یحیی سنوار بر مبنای سه نظریه مورد بررسی قرار گرفته است. طبق نظریه «کاشت» جرج گربنر، رسانه‌ها با بیان مکرر پیام‌های خاص، برداشت مخاطبان را از واقعیت شکل می‌دهند. پخش مکرر ویدئو شهادت سنوار در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی، تصویری از او را به عنوان یک قهرمان شکست‌ناپذیر در ذهن فلسطینی‌ها، مخصوصاً در دل کودکان و جوانان ایجاد کرده است. این تکرار برای نسلی که تحت خشونت و محاصره بزرگ شده‌اند، مقاومت را بخشی جدایی‌ناپذیر از هویت‌شان معرفی کرد. یکی از معلمان در غزه به «الجزیره» بیان داشت: «بعد از دیدن فیلم، کودکان مدام از سنوار صحبت می‌کنند؛ برای آن‌ها، او فردی است که حتی مرگ هم نتوانست او را از پای درآورد.»
از سوی دیگر، نظریه «قاب‌بندی» توضیح می‌دهد که چگونه ارائه فیلم توسط اسرائیل، که هدفش نشان دادن سنوار به عنوان یک دشمن شکست‌خورده بود، در ذهن فلسطینی‌ها به نحوی متفاوت تعبیر گردید. در حالی که اسرائیل او را به عنوان «تروریستی که حذف شده» معرفی کرد، فلسطینی‌ها او را به عنوان «شهیدی ایستاده» تلقی کردند. یک فعال سیاسی در رام‌الله به«بی‌بی‌سی عربی» به نقل از یک تحلیلگر، اعلام کرد: «ممکن است من با سیاست‌هایش هم‌نظر نباشم، اما شجاعت او را نمی‌توان انکار کرد.» این تغییر بینش، بخصوص در اذهان کودکان و نوجوانان، سنوار را به یک الگو تبدیل کرد، زیرا مرگ او نه تنها پایان زندگی، بلکه آغازگر یک مبارزه عمیق‌تر تلقی گردید.
در دنیای مجازی، کاربران فلسطینی با استفاده از هشتگ‌های نظیر #سنوار_شهید و #مقاومت_زنده_است، این داستان را تقویت کردند. یکی از کاربران در X نوشت: «اسرائیل گمان می‌کرد با این فیلم ما را از پای درمی‌آورد، اما سنوار به ما آموخت که حتی مرگ می‌تواند تبدیل به یک پیروزی شود.» از لحاظ نظریه «انتشار نوآوری»، این واکنش‌ها نشان‌دهنده این بود که فیلم به عنوان یک پیام قوی، با سرعت در بطن جامعه فلسطینی پخش شد و کودکان و نوجوانان به‌عنوان پذیرندگان اولیه، آن را به جزئی از فرهنگ مقاومت تبدیل کردند. اثرات این رویداد ذهن نسل جوان را به سمتی هدایت کرد که مبارزه را نه به عنوان یک انتخاب، بلکه به عنوان یک وظیفه مقدس ببینند.
آینده حماس پس از سنوار چگونه خواهد بود؟
شهادت یحیی سنوار نه تنها پایان یک زندگی فرماندهی مهم بود، بلکه نقطه عطفی محسوب می‌شود که حماس را از وابستگی به یک رهبر کاریزماتیک به سمت شکل‌گیری یک اسطوره جمعی هدایت کرد. سنوار که پس از ترور اسماعیل هنیه به رهبری دفتر سیاسی حماس منصوب شده بود، در دوران کوتاه رهبری‌اش، به وحدتی بی‌سابقه میان شاخه‌های سیاسی و نظامی این گروه کمک کرد. انتخاب او که از میان غزه محاصره‌شده انجام گرفت، پیام واضحی به اسرائیل ارسال کرد: «مقاومت هرگز شکسته نخواهد شد.» اما شهادتش، که با انتشار تصاویری از ایستادگی او تا آخرین دم زندگی همراه بود، حماس را به مرحله‌ای بالاتر از یک سازمان نظامی-سیاسی برد و آن را به نمادی از فداکاری و استقامت تبدیل کرد.
در همین راستا، یکی از اعضای ارشد حماس در غزه به «الشرق‌الاوسط» اظهار داشت: «سنوار با مرگ خود، حماس را تقویت کرد. او نشان داد که رهبری فقط در زنده ماندن نیست، بلکه در فداکاری برای آرمان‌ها قرار دارد.» این بیان با واقعیت‌های موجود همخوانی دارد، چرا که آمار و حوادث ثابت می‌کنند. بعد از شهادت سنوار، گزارش‌های میدانی از غزه نشان داد که در هفته‌های بعد، درخواست‌ها برای پیوستن به گردان‌های عزالدین قسام، شاخه نظامی حماس، بیش از ۳۰ درصد افزایش یافت. این افزایش، که توسط شبکه «الاقصی» گزارش شده، نتیجه مستقیم تاثیر اسطوره‌ای سنوار بود که در فیلم شهادتش تجسم یافته بود؛ مردی که زخم‌خورده و تنها، سلاحی به دست داشت و در مقابله با دشمن ایستاد.
تحلیلگران نظامی نیز این تغییرات را تایید می‌کنند. «جاناتان کانریکوس»، کارشناس نظامی در «فارن پالیسی»، در مقاله‌ای نوشت: «شهادت سنوار، حماس را به سمت استراتژی‌های تهاجمی‌تر سوق خواهد داد. با مرگ او، پیامی به اسرائیل ارسال شد که این گروه تسلیم نخواهد شد و از هر شکستی قوی‌تر برخواهد خاست.» این پیش‌بینی با تاریخچه‌ها نیز سازگار است؛ پس از ترور شیخ احمد یاسین، بنیانگذار حماس، در سال ۲۰۰۴، این گروه نه تنها فروپاشی را تجربه نکرد بلکه با عملیات‌هایی همچون «انتفاضه دوم» قدرت خود را احیا کرد.
از طرف دیگر، هرچند در مقیاس کوتاه‌مدت، حماس با چالش جانشینی روبه‌رو شد، اما میراث سنوار این تهدید را تضعیف کرد. بر اساس اعلامیه رسمی حماس در ۱۸ اکتبر ۲۰۲۴، شورای مشورتی این گروه بی‌درنگ، کمتر از ۴۸ ساعت پس از شهادت او تشکیل جلسه داد و متعهد شد که راه سنوار را با «وحدت و استقامت» ادامه دهد. این سرعت عمل، که مشابه انتخاب فوری او بعد از هنیه بود، نشان‌دهنده انسجام ساختاری حماس است که از افسانه‌سازی رهبرانش تغذیه می‌کند. «ابوعبیده»، سخنگوی قسام، در بیانیه‌ای در تاریخ ۱۹ اکتبر ۲۰۲۴ اعلام کرد: «فرمانده ما رفت، اما هر رزمنده قسام، یک سنوار است.» این گفته که به سرعت در شبکه‌های اجتماعی فلسطینی پخش شد، نمایانگر تبدیل سنوار از یک فرد به یک ایده‌ای است که در دل رزمندگان ریشه دوانده است.
آینده مقاومت فلسطین: از خون تا قیام
شهادت سنوار و پوشش آن، مقاومت را به مرحله‌ای نوین کشاند. «خالد مشعل» در مراسم یادبود گفت: «او با شهادتش، به ما آموخت که مقاومت با اراده پیروز می‌شود.» این واقعه، پشتیبانی منطقه‌ای را افزایش داد و یک مقام ایرانی به «پرس تی‌وی» گفت: «سنوار خاتمه یک فصل نیست؛ بلکه آغازگر دوره‌ای نوین در تاریخ مقاومت است.»
فرمانده‌ای وجود داشت که با خون خود، پیوند اتحاد محور مقاومت را قوی‌تر نمود.» غزه، به برکت میراث سنوار، به مرجع مبارزه تبدیل خواهد شد.
یحیی سنوار، از دوران کودکی در خان یونس تا زمان شهادتش در رفح، تمام عمرش را صرف فلسطین نمود. او که به مدت ۲۳ سال در زندان‌های اسرائیل با شجاعت مقاومت کرد و پس از آزادی، طوفان الاقصی را آغاز کرد، با نثار جانش مشعل روشنی برای راه آزادی روشن نگه داشت. انتشار فیلم شهادت او، نه تنها پایان عمرش نبود، بلکه آغازگر جریانی از انگیزه و اتحاد در میان فلسطینی‌ها گردید.
ترور فرماندهان و شکل‌گیری اسطوره‌ها: سنوار، نمونه‌ای برای نسل آینده
کشتن فرماندهان حماس، از جمله یحیی سنوار، به جای کاهش قدرت مقاومت، آن‌ها را به نمادهایی تبدیل کرده است که الهام‌بخش نسل‌های آتی هستند. فیلم شهادت سنوار که او را بر سر میدان نبرد تا آخرین نفس نشان می‌دهد، در ذهن کودکان و جوانان فلسطینی نقش بسته است. دکتر حسام ابوغزاله، جامعه‌شناس فلسطینی، به «الاقصی» گفت: «زمانی که کودکان غزه سنوار را مشاهده کردند که با جراحت اما تسلیم نشده ایستاده، حقیقت مقاومت را درک کردند.» یک معلم از خان یونس به «رویترز» اعلام کرد: «دانش‌آموزانم پس از دیدن فیلمی از سنوار، تصاویری از او کشیدند که در حال ایستادن با اسلحه در برابر تانک‌ها بود.»
در اردوگاه‌های پناهندگان در اردن، نوجوانی به نام احمد که تنها ۱۴ سال دارد، در مصاحبه‌ای با «الجزیره» خاطرنشان کرد: «می‌خواهم همچون سنوار باشم؛ او به ما نشان داد که حتی در صورت مرگ باید با عزت از خود دفاع کنیم.» «عزام تمیمی»، یک تحلیلگر فلسطینی، در «میدل ایست آی» نوشت: «اسرائیل با کشتن سنوار، او را به نمادی ابدی تبدیل نمود»
در یک تحلیل نهایی، با ارجاع به تئوری «بازتولید قدرت از طریق مقاومت»، حذف رهبران، هویت جمعی را تقویت می‌کند. رئالیست‌ها معتقدند که این ترور، سبب تشدید چرخه تنش گردیده و تئوری «جنگ نامتقارن» بیان‌گر تبدیل سنوار به سمبلی از جنگ روانی است. این شکل‌گیری اسطوره، مبارزه را متوقف نخواهد کرد، بلکه آن را با انگیزه نسل جوان ادامه خواهد داد. چنانکه «ابوعبیده»، سخنگوی قسام اعلام کرد: «هر فرمانده‌ای که برود، هزاران نفر جای او را خواهند گرفت.» سنوار، با مرگش به شبحی جاودانه تبدیل شد و فلسطین را به پیروزی نزدیک‌تر کرد.
۲۱۳