رسول سلیمی: در شرایطی که نگاه جهانیان به جنگ اوکراین و تنش‌های خاورمیانه معطوف شده، سایه‌ای دالتنک بر شاخ آفریقا حاکم است. اینک گروه تروریستی داعش که پیش‌تر در عراق و سوریه خلافت خود را اعلام کرده بود، در سومالی، کشوری با نظام سیاسی ناپایدار در شرق آفریقا، در حال گسترش دامنه نفوذ خود است. گزارش‌ها نشان می‌دهند که این گروه تحت رهبری عبدالقادر مؤمنین، نه‌تنها در حال تقویت قدرت خود در مناطق کوهستانی پانتلند است، بلکه به سمت فتح موگادیشو، پایتخت شلوغ سومالی، پیش می‌رود. در این گزارش، به روش‌های این گروه برای دستیابی به موگادیشو، واکنش دولت سومالی، شخصیت محوری عبدالقادر مؤمنین و تبعات این تحولات برای قاره آفریقا، اروپا و خاورمیانه پرداخته خواهیم شد.
دولت‌سالاری داعش در سومالی: از حاشیه به متن
سومالی با ۱۸.۱ میلیون نفر جمعیت و ساحل طولانی در اقیانوس هند، به مدت دهه‌ها درگیر آشفتگی سیاسی و جنگ داخلی بوده است. از زمان سقوط دولت مرکزی در سال ۱۹۹۱، این سرزمین به میدان نبرد گروه‌های شبه‌نظامی، از جمله الشباب، که شاخه‌ای از القاعده در این منطقه است، تبدیل شده است. اما در سال‌های اخیر، داعش به عنوان یک نیروی جدید وارد این صحنه شده و به سریع‌ترین شکل ممکن از خلأ قدرت استفاده کرده است.
داعش در سومالی، که آن را به نام «ولایت سومالی» می‌شناسند، در سال ۲۰۱۵ به رهبری گروهی از جداشدگان الشباب پایه‌گذاری شد. این گروه نخستین فعالیت‌های خود را در مناطق کوهستانی پانتلند واقع در شمال شرق سومالی متمرکز کرده است. بنابر گزارش سازمان ملل در ژوئیه ۲۰۲۴، تعداد جنگجویان این گروه میان ۴۰۰ تا ۶۰۰ نفر برآورد شده که به مراتب فراتر از این اعداد نفوذ دارد. داعش با بهره‌گیری از شیوه‌های ترور، بمب‌گذاری و جذب نیرو از میان جوانان ناراضی، به تدریج از یک گروه حاشیه‌ای به تهدیدی جدی تبدیل شده است.
در ماه آگوست ۲۰۲۴، یک بمب‌گذاری انتحاری در ساحل لیدو موگادیشو، که منجر به کشته شدن حداقل ۳۲ نفر شد، نشان می‌دهد که داعش دیگر فقط به نواحی روستایی محدود نمی‌شود. این حمله، که به ادعای مقامات سومالی توسط «ولایت سومالی» داعش برنامه‌ریزی شده بود، برای دولت فدرال زنگ خطر را به صدا درآورده، که با چالش‌های جدی نظیر فساد، ضعف نظامی، و رقابت با الشباب روبه‌رو است. کارشناسان بر این باورند که داعش در حال استفاده از این مشکلات برای برنامه‌ریزی بر روی کنترل پایتخت سومالی است.
فتح موگادیشو: تاکتیک‌های داعش چگونه عمل می‌کنند؟
موگادیشو، با جمعیتی در حدود ۴.۳ میلیون نفر، به عنوان قلب سیاسی، اقتصادی و فرهنگی سومالی شناخته می‌شود. این شهر بندری، که تاریخاً مرکز تجارت در اقیانوس هند بوده، اکنون هدف اصلی فعالیت‌های داعش تبدیل شده است. اما چگونه داعش با نیروهای محدود در حال نزدیک شدن به چنین هدفی است؟
کارشناسان بر این باورند که داعش از ترکیبی از عملیات نظامی، انتشار وسیع نگرش‌های خود و نفوذ در جوامع محلی سود می‌برد. در ماه‌های اخیر، این گروه حملات هدفمندی علیه نیروهای امنیتی سومالی و مقامات دولتی در موگادیشو انجام داده است. به‌عنوان مثال، در فوریه ۲۰۲۵، ترور یک افسر ارشد پلیس در ناحیه هودان موگادیشو به داعش نسبت داده شده است. این حملات نه‌تنها قدرت دولت را تضعیف می‌کند، بلکه پیامی واضح به توده‌ها منتقل می‌نماید: دولت فدرال قادر به تأمین امنیت شما نیست.
داعش همچنین با استفاده از شبکه‌های اجتماعی و پیغام‌رسان‌های رمزنگاری‌شده برای جذب نیرو و گسترش ایدئولوژی خود بهره می‌برد. ویدئوهای تبلیغاتی به زبان‌های سومالیایی، سواحلی و حتی عربی، هدف انواع جوانان بیکار و ناامید را قرار داده‌اند. یکی از ناظران سیاسی اذعان می‌کند: «داعش با ارائه وعده‌های مالی، قدرت و هویت، موفق به جذب جوانانی شده که از فقر و جنگ زده خسته شده‌اند.» این روش‌ها مشابه آنچه داعش در عراق و سوریه به کار برد، و توانست میلیون‌ها نفر را تحت کنترل خود درآورد.
در کنار این موضوع، داعش به منظور کاهش قدرت رقیب اصلی خود، یعنی الشباب، تلاش می‌کند تا میدان بیشتری برای عملیات‌های خود فراهم آورد. نبردهای پراکنده میان این دو گروه در نقاط مختلف پانتلند و نواحی جنوبی سومالی، به داعش این امکان را داده که منابع و تسلیحات الشباب را به تصرف خود درآورد. بر اساس گزارش سازمان ملل، داعش از ابتدای سال ۲۰۲۳ با قاچاق تسلیحات از یمن و لیبی، سخت‌افزار نظامی خود را تقویت کرده و حالا به سلاح‌های سبک و مواد منفجره‌ای دست یافته که برای اجرای عملیات‌های شهری به‌طور کافی مناسب است.
برخی کارشناسان بر این باورند که داعش به‌دنبال بازتولید سناریوی موصل در سال ۲۰۱۴ می‌باشد: یک ورود غافلگیرکننده به پایتخت، بی‌اثر کردن نیروهای امنیتی موجود و اعلام تسلط بر منطقه! تحلیلگران نظامی تأکید دارند: «در صورت تصرف موگادیشو توسط داعش، نه‌تنها سومالی به پایگاه اصلی این گروه تبدیل خواهد شد، بلکه دسترسی به اقیانوس هند، خطر این گروه را به ابعاد جهانی خواهد کشاند»
واکنش دولت سومالی: ناکارآمدی یا اقدامات ناکافی؟
در این راستا، دولت فدرال سومالی به رهبری حسن شیخ محمود، که از سال ۲۰۲۲ قدرت را در دست دارد، با چالش‌های بزرگی روبه‌رو شده است. این دولت، که از حمایت اتحادیه آفریقا و نیروهای حافظ صلح (AMISOM) برخوردار است، در تئوری باید بتواند با تهدیدات مشابه داعش مقابله کند؛ اما واقعیت نشان می‌دهد که اوضاع متفاوت است.
پس از بمب‌گذاری در آگوست ۲۰۲۴، دولت سومالی اعلام کرد که برنامه‌ای فراگیر برای مبارزه با داعش در مناطق موگادیشو و پانتلند شروع کرده است. در اکتبر ۲۰۲۴، ارتش سومالی با همکاری نیروهای اتحادیه آفریقا یک عملیات در منطقه باری پانتلند انجام داد که نتیجه آن کشته شدن ۲۰ جنگجوی داعش بود. با این حال، این عملیات‌ها بیشتر واکنش‌هایی به شرایط بودند تا برنامه‌های پیشگیرانه. مقامات امنیتی در سومالی به رسانه‌ها گفتند: «ما منابع کافی نداریم. تهدید اصلی هنوز هم الشباب است و داعش از این وضعیت به نفع خود استفاده می‌کند»
دولت همچنین تلاش کرده است تا با افزایش گشت‌های امنیتی در موگادیشو و دستگیری مظنونان، حملات داعش را خنثی کند. اما فساد در میان نیروهای امنیتی و نفوذ داعش در نواحی شهری، اقدام‌های این دولت را ناکام گذاشته است. گزارش‌هایی حاکی از فرار زندانیان وابسته به داعش از زندان‌های موگادیشو در ژانویه ۲۰۲۵، عدم توانمندی ساختاری دولت را به وضوح نشان می‌دهد.
در سخنرانی اخیر خود در فوریه ۲۰۲۵، حسن شیخ محمود از جامعه بین‌المللی درخواست کرد که حمایت بیشتری از سومالی به عمل آورد و هشدار داد که «سقوط موگادیشو به دست داعش، می‌تواند فاجعه‌ای برای کل منطقه باشد.» با این حال، منتقدان برآورده‌اند که دولت فدرال بیش از اندازه به کمک‌های خارجی وابسته است و نتوانسته است یک راهبرد مدون برای مقابله با داعش تدوین کند. یکی از کارشناسان در این زمینه ابتکار عمل را به چالش کشیده و بیان کرده است: «سومالی اکنون درگیر یک جنگ دو جبهه‌ای با الشباب و داعش است و دولت به‌تنهایی قادر به رویارویی با آن نمی‌باشد.»
عبدالقادر مؤمنین: مغز متفکر داعش در سومالی
عبدالقادر مؤمنین (زاده ۱۹۷۰، موگادیشو) به‌عنوان یکی از خطرناک‌ترین رهبران داعش در سطح جهانی شناخته می‌شود. او که در یک خانواده مذهبی در پایتخت سومالی بزرگ شده، آموزش‌های ابتدایی خود را در مدارس دینی محلی گذرانده و سپس به بریتانیا مهاجرت کرده است. در لندن، مؤمنین در اواخر دهه ۱۹۹۰ به‌عنوان مبلغ اسلامی فعالیت می‌کرد و در مساجد این شهر به تبلیغ می‌پرداخت. بر اساس گزارش گاردین (اوت ۲۰۲۴)، در این دوران بود که او به گروه‌های افراطی نزدیک شده و در نهایت در سال ۲۰۱۰ به سومالی بازگشت.
او ابتدا به گروه الشباب پیوست و به‌عنوان یکی از سرکردگان ارشد این گروه در مناطق جنوبی فعالیت می‌کرد. اما در سال ۲۰۱۵، به دلیل اختلافات ایدئولوژیک و جاه‌طلبی‌های شخصی، راهش را از الشباب جدا کرده و به داعش ملحق شد.
شخصی از گروه الشباب جدا شده و توانسته است ولایت سومالی داعش را به راه بیاندازد. او در این مسیر با ابوبکر البغدادی، رهبر سابق داعش بیعت کرده و عهد نموده که سومالی را به پایگاهی محوری برای خلافت جهانی تبدیل کند. در گزارشی که سازمان ملل در ژوئیه ۲۰۲۴ منتشر کرده، او به عنوان «مغز متفکر عملیات داعش در شرق آفریقا» معرفی شده است.
مؤمنین، که به زبان‌های سومالیایی، عربی و انگلیسی تسلط دارد، از توانمندی‌های خود در زمینه سازمان‌دهی و تبلیغات برای گسترش نفوذ داعش استفاده کرده است. او در ویدئوهای مختلف، جوانان و جنگجویان را از سراسر آفریقا و حتی اروپا به پیوستن به صفوف خود در سومالی تشویق می‌کند. تحلیلگران سیاسی تصریح می‌کنند: «مؤمنین ترکیبی از جذابیت و بی‌رحمی است, که او را به یک رهبر منحصر به فرد بدل کرده است.» در نوامبر ۲۰۲۴، شایعاتی تایید نشده مطرح شد که او بعد از مرگ ابراهیم الحسینی القریشی در سال ۲۰۲۳ به عنوان رهبر کل داعش منصوب شده است، هرچند که داعش هیچ‌گاه این خبر را به شکل رسمی تأیید نکرده است.
نقش مؤمنین در تسخیر موگادیشو از اهمیت بالایی برخوردار است. او با طراحی حملات فوق‌العاده پیچیده و ایجاد شبکه‌های مخفی، داعش را به یک تهدید بی‌سابقه تبدیل کرده است. یکی از کارشناسان نظامی بیان کرده است: «اگر مؤمنین نبود، داعش در سومالی فقط یک گروه کوچک محلی باقی می‌ماند. اوست که این گروه را به عرصه جهانی وارد کرده است.»
تبعات تسخیر سومالی: تأثیر بر آفریقا، اروپا، و خاورمیانه
در صورتی که داعش موفق به تسخیر موگادیشو و تسلط بر سومالی شود، تبعات آن چیزی فراتر از شاخ آفریقا خواهد بود. کارشناسان و گزارش‌گران بین‌المللی در این زمینه سناریو را به عنوان فاجعه‌ای با ابعاد جهانی تلقی می‌کنند.
آفریقا: نشر بی‌ثباتی در قاره سیاه
سومالی با موقعیت استراتژیک خود در شاخ آفریقا، به منزله دروازه‌ای به سمت شرق و مرکز قاره محسوب می‌شود. اگر داعش کنترل موگادیشو را به دست گیرد، قادر خواهد بود نفوذ خود را به کشورهایی مانند کنیا، اتیوپی و جیبوتی گسترش دهد. تحلیلگران روابط بین‌الملل هشدار می‌دهند که داعش به جذب نیرو از نقاط مختلف آفریقا، از جمله تانزانیا و سودان، مشغول است. یکی از این کارشناسان می‌گوید: «سومالی می‌تواند به یک پایگاه برای داعش در آفریقا تبدیل شود که شبیه به آنچه در عراق و سوریه مشاهده کردیم، خواهد بود.»
این گسترش ممکن است به قدرت‌گرفتن گروه‌های دیگر چون داعش غرب آفریقا (ISWA) در منطقه ساحل و بوکوحرام در نیجریه بینجامد. ولادیمیر ورونکوف، معاون دبیرکل سازمان ملل در امور مبارزه با تروریسم، در اوت ۲۰۲۴ هشدار داد که «داعش در آفریقا در حال یکپارچه‌سازی عملیات خود است» و سقوط سومالی می‌تواند این پروسه را تسریع کند.
اروپا: تهدیدی دور اما ملموس
اروپا که قبلاً با حملات داعش در شهرهایی مثل پاریس و بروکسل مواجه شده است، بار دیگر در معرض خطر قرار دارد. عبدالقادر مؤمنین، که تجربه زندگی در بریتانیا را دارد، با جوامع مهاجر سومالیایی در اروپا ارتباطات گسترده‌ای برقرار کرده است. حمله‌ای که در آگوست ۲۰۲۴ در زولینگن آلمان توسط یک جنگجو الهام‌گرفته از داعش انجام شد، نشان داد که این تهدید همچنان موجود و فعال است.
تسلط داعش بر موگادیشو به آنها دسترسی به مسیرهای دریایی اقیانوس هند را می‌دهد و این موضوع می‌تواند به تسهیل قاچاق سلاح و نیرو به اروپا منجر شود. تحلیلگران سیاسی معتقدند: «سومالی می‌تواند به یک مرکز آموزشی تروریست‌ها تبدیل شود که به اروپا فرستاده می‌شوند.» افزایش مهاجرت غیرقانونی از شاخ آفریقا به سمت اروپا نیز ممکن است به ابزاری برای نفوذ داعش تبدیل گردد.
خاورمیانه: احیای خلافت از بستر آفریقا
در خاورمیانه، جایی که داعش پس از شکست در عراق و سوریه با چالش مواجه شده، تسخیر سومالی می‌تواند به جان دوباره‌ای برای رویاهای خلافت این گروه منجر شود. دسترسی به منابع سومالی، به ویژه قاچاق الماس و سلاح از یمن، می‌تواند به تأمین مالی داعش کمک کند.
در این زمینه، داعش ممکن است از سومالی به‌عنوان یک پایگاه برای اجرای عملیات‌های خود در خاورمیانه بهره‌برداری کند، به‌خصوص در برابر کشورهایی مثل عربستان که در اوپک با هم همکاری دارند.
این تحولات ممکن است ایران و ترکیه را که منافع استراتژیک در شاخ آفریقا دارند، مجبور به واکنش کند. بر اساس گزارش‌های مرکز مطالعات روابط بین‌الملل (۲۰۱۵)، داعش در گذشته از ناپایداری‌های منطقه‌ای برای تضعیف رقبای خود استفاده کرده و سومالی فرصتی مشابه را در اختیار او قرار می‌دهد.
تأثیر تسلط داعش بر حوثی‌های یمن
از جمله پیامدهای مهم تسلط داعش بر سومالی، تأثیر آن بر حوثی‌های یمن (انصارالله) خواهد بود. داعش و حوثی‌ها، به‌عنوان دو گروه با ایدئولوژی‌های متضاد (سلفی‌گری افراطی در برابر شیعه زیدی)، در طول تاریخ دشمنان هم بوده‌اند. تنش‌های موجود درگیری‌های پراکنده میان داعش یمن و حوثی‌ها در سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۷ را نمایان می‌سازد. در صورتی که داعش از سومالی به‌عنوان یک پایگاه برای تقویت وجود خود در یمن بهره‌برداری کند، حوثی‌ها با تهدیدی دوگانه مواجه خواهند شد: از یک سو ائتلاف عربستان و از سوی دیگر داعش. تحلیلگران سیاسی بیان می‌کنند: «داعش می‌تواند از طریق قاچاق اسلحه از سومالی، نیروهایش را در عدن و نواحی جنوبی تقویت کند و فشار بر حوثی‌ها را افزایش دهد.»
به‌علاوه، اگر داعش کنترل سومالی را به دست گیرد، این مسیر لجستیکی که به عنوان یکی از راه‌های انتقال سلاح به حوثی‌ها شناخته می‌شود، نیز مسدود خواهد شد.
تهدید امنیتی نزدیک: داعش در مرزهای ایران
تسلط داعش بر سومالی، ایران را با تهدیدی جدی روبرو خواهد کرد، هرچند این تهدید از لحاظ جغرافیایی از خلیج عدن و اقیانوس هند شروع می‌شود و نه از مرزهای زمینی. سومالی با داشتن یک خط ساحلی طولانی و موقعیت استراتژیک در شاخ آفریقا می‌تواند به پایگاهی برای عملیات‌های داعش تبدیل شود که منجر به دسترسی این گروه به خاورمیانه از طریق مسیرهای دریایی خواهد شد. کارشناسان سیاسی بر این باورند که داعش، با توجه به تجربیات گذشته‌اش در عراق و سوریه، قادر است از سومالی به‌عنوان مرکزی برای قاچاق اسلحه، آموزش نیروها و برنامه‌ریزی حملات فرامرزی استفاده کند.
چنان‌که برخی از کارشناسان عنوان کرده‌اند «داعش می‌تواند از سومالی برای اعزام نیرو به جنوب ایران، به‌ویژه استان‌های مرزی مانند سیستان و بلوچستان، استفاده کند، جایی که قبلاً گروه‌های سلفی افراطی نظیر جیش‌العدل فعالیت داشته‌اند.» همچنین نزدیکی سومالی به تنگه باب‌المندب، یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های تجارت جهانی، به داعش این امکان را می‌دهد که با اختلال در مسیرهای کشتیرانی، فشار غیرمستقیمی بر اقتصاد ایران وارد کند. ایران، که با تحریم‌های آمریکا مواجه است و محدودیت‌های تجاری را تجربه می‌کند، به این مسیرها برای صادرات نفت و واردات کالاها وابسته است. هر نوع ناامنی در این منطقه می‌تواند هزینه‌های حمل‌ونقل ایران را فراتر ببرد و فشار بیشتری به اقتصاد وارد کند.
سومالی: در آستانه یک بحران جهانی
فعالیت داعش در سومالی تحت رهبری عبدالقادر مؤمنین، از یک خطر محلی به یک تهدید جهانی تبدیل شده است. تلاش‌های این گروه برای تسخیر موگادیشو با سوءاستفاده از حملات دقیق، تبلیغات و ضعف دولت فدرال در حال به حقیقت پیوستن است. واکنش دولت سومالی، که با ناتوانی و وابستگی به کمک‌های خارجی همراه است، تاکنون قادر به جلوگیری از این پیشرفت نبوده است. در صورت موفقیت داعش، سومالی به پایگاهی برای عملیات‌های تروریستی در آفریقا، اروپا و خاورمیانه تبدیل خواهد شد.
در این راستا، تسلط داعش بر سومالی می‌تواند نا آرامی‌های امنیتی را در خاورمیانه به‌وجود آورد و همچنین پیامدهای عمیقی برای سیاست خارجی کشور ما، از جمله ارتباطات ایران با متحدان منطقه‌ای، به‌ویژه روابط با حوثی‌های یمن، و بالاتر از همه امنیت داخلی را تهدید کند.
315 213