طبق گزارش صحت خبر، سال جاری (۱۴۰۴) بر اساس تقویم میلادی به نام مار نامگذاری شده است. مارها در بخشهای وسیعی از ایران، به عنوان گونههای بیابانی شناسایی میشوند. در بین این گونهها میتوان به گرزه مار، مار جعفری، مار شاخدار، کفچه مار، پله مار، تیر مار، طلحه مار، آلوسر، افعی پلنگی، کور مار، مار درفشی، شتر مار و کوتوله مار اشاره کرد، البته در نواحی بیابانی و خشک تعداد این گونهها کمی محدودتر است. با این همه، ایران از نظر وسعت، دارای گونههای زیادی از مارهاست. این تنوع در داخل کشور به دلیل ویژگیهای خاص جغرافیایی آن است.
مارهای خاص؛ از کفچهمار تا افعی شاخدار دمعنکبوتی
خبرگزاری ایسنا گزارش داده است که بزرگترین مار خاورمیانه، که به نام کفچه مار شناخته میشود، در ایران یافت میشود. همچنین یک گونه جالب از افعی شاخدار با عنوان افعی شاخدار دمعنکبوتی که در روش شکارش بینظیر است، در این کشور زندگی میکند.
اهمیت جهانی مارها در تنوع زیستی
اصغر مبارکی خاطر نشان کرد: مارها جزء جداییناپذیر تنوع زیستی جهانی بوده و از منظرهای مختلف دارای اهمیت هستند. بر اساس اطلاعات موجود در پایگاه داده خزندگان، در سطح جهانی ۳۰ خانواده از مارها شناسایی شدهاند که شامل بیش از ۴۱۷۷ گونه میشوند. این مارها در نقاط مختلف جهان پراکنده شده و انواع مختلفی دارند. به عنوان نمونه، در هند به خاطر وجود گونههای سمی خانواده کبرا، و در استرالیا و آمریکا به دلیل مشاهده مار زنگی، این تفاوتها بیشتر نمایان است. پیتونها نیز از دیدگاه اقتصادی برای جوامع محلی و کشورهای مختلف ارزش بالایی دارند.
مروری بر مارهای ایران؛ افعیهای سمی و انواع بیخطر
مبارکی افزود: در ایران به طور تقریبی ۱۰۰ گونه از مارها وجود دارد که تحت ۴۱ جنس و هشت خانواده دستهبندی میشوند. پراکندگی این مخلوقات مطابق با خصوصیات جغرافیایی ایران است. از بین این هشت خانواده، گروه افعیها از اهمیت خاصی برخوردارند. در کشور ما، بین ۱۰ تا ۱۶ گونه افعی وجود دارد که رفتار انسان نسبت به ۷۰ تا ۹۵ گونه دیگر را تحتتاثیر قرار میدهد. همچنین خانواده کبراها نیز در ایران زندگی میکنند. افعیها جزء مارهایی هستند که زهر بسیار سمی دارند و گونههای موجود در ایران دارای خطرات جدی برای انسانها شناخته میشوند.
افعی جعفری به عنوان یکی از مارهای سمی ایران، با پراکندگی وسیع و زیستگاههای متنوع خود، بالاترین تعامل را با انسان داشته و به عنوان یکی از دلایل اصلی مارگزیدگیها شناخته میشود.
ترسهای نادرست از مارها و تأثیر آن بر گونههای بیخطر
این کارشناس تنوع زیستی افزود: بسیاری از گونههای موجود مار در ایران متعلق به خانواده کلا و بریده هستند که شامل حدود ۴۵ گونه میشوند و هیچکدام سمی یا اینکه نیمهسمی هستند. اگرچه برخی از آنها سمیاند، زهر آنها به قدری کم است که فقط موجب درد خفیف میشود که به سرعت نیز بهبود مییابد؛ متأسفانه این مارها در معرض خطر از بین رفتن بر اثر تصورات نادرست درباره مارهای سمی هستند.
وی ادامه داد: انسانها معمولاً به واسطه تصور خطرناک بودن مارهای سمی، آنها را میکشند، در حالی که این مارها از قدرت تهاجمی کمی برخوردارند و تا کنون موارد خاصی از حمله مار دریایی گزارش نشده است.
مار عنکبوتی ایران؛ نمونهای منحصر به فرد
این متخصص حیاتوحش اضافه کرد: میتوان ادعا کرد که یکی از مهمترین و شناختهشدهترین گونههای مار در جهان، در ایران وجود دارد. یک نوع مار عنکبوتی در ایران وجود دارد که از نظر تکاملی و رفتاری در بین تمامی گونهها سرآمد به شمار میرود. این مار از نظر ظاهری تغییرات مورفولوژیکی خاصی دارد، بهطوری که دو انتهای دمش شباهت زیادی به عنکبوت یا رتیل دارد. این ویژگی به آن این امکان را میدهد که با تکان دادن دم خود، پرندگان کوچک و حشرات را به سمت خود جلب کرده و آنها را شکار کند. این رفتار به عنوان یک نمونه برجسته در مطالعات علمی در زمینه تکامل و سازگاری شناخته شده است.
مارها و نقش کلیدی آنها در کنترل جمعیت جوندگان
این کارشناس تنوع زیستی درباره نقش مهم مارها در اکوسیستم تصریح کرد: مارها به عنوان کنترلکنندگان جمعیت جوندگان شناخته میشوند و عدم وجود آنها میتواند عواقب منفی جدی برای محیطزیست به همراه داشته باشد. به علاوه، تحقیقات چشمگیری درباره زهر مارها به عنوان منبع دارویی در بسیاری از جوامع انجام میشود؛ متأسفانه ما معمولاً فقط زمانی به اهمیت این خدمات اکولوژیکی پی میبریم که دیگر آنها را از دست بدهیم.
مار قیطانی یکی از گونههای خانواده کلوبریده است که
این موجودات در ایران تنوع زیادی دارند و اکثر گونههای مارهای موجود در کشور ما متعلق به این خانواده هستند. برخی از این گونهها بدون خطر برای انسان به شمار میروند، اما متاسفانه به دلیل باورهای نادرست و ترس از مار، همانند دیگر خویشاوندانشان، به شدت دچار کشتار میشوند.
مبارکی درباره نامگذاری سال ۱۴۰۴ به عنوان سال مار بیان کرد: در این سال که به نام مار شناخته شده، فرصت مناسبی برای بررسی این گونهها فراهم میشود. در طول تاریخ، مارها در فرهنگ و جامعه انسانی جایگاه ویژهای داشتهاند و داستانها، افسانهها و ضربالمثلهای زیادی درباره آنها و رفتارشان وجود دارد.
او با اشاره به تاثیر عمیق این موجودات در ادبیات و فرهنگ جامعه خاطرنشان کرد: این تاثیرات، به ویژه در مورد مارها، غالباً جنبههای منفی را به خود اختصاص میدهند. در حالی که بر اساس نمادین، مارها به عنوان نمایانگر «شفا» شناخته میشوند و در آرمهای داروخانهها، بیمارستانها و آزمایشگاهها دیده میشوند، برخورد واقعی انسان با آنها اغلب متفاوت است.
نامگذاری سالها به نام موجودات؛ فرصتی برای فرهنگسازی
او ادامه داد: با توجه به گوناگونی گونههای مارها، نیاز است که این موضوع به دقت بررسی شود. سال جاری که به نام مار محسوب میشود، فرصتی برای پرداختن به جنبههای فرهنگی و اجتماعی این گونهها فراهم کرده است؛ نامگذاری سالها به نام حیوانات میتواند به عنوان یک ارزش فرهنگی در نظر گرفته شود که توجه بیشتری را به خود معطوف میکند.
این کارشناس حیاتوحش، با اشاره به اهمیت نامگذاری سالها به نام حیوانات، گفت: این موضوع به ارزشها و باورهای فرهنگی مرتبط با تعامل انسان و حیوانات مربوط میشود و به نوعی فرصتی برای فرهنگسازی را ایجاد میکند.
مارگزیدگی؛ مسئلهای نادیدهگرفتهشده میان انسان و طبیعت
مبارکی در بحث در مورد تعارض میان انسان و مار، بر اهمیت فرهنگی و زیستمحیطی مارها تاکید کرد و بیان داشت: این تعارض، با اینکه شیوع زیادی ندارد، کمتر مورد توجه و تحقیق قرار گرفته است. در حالی که مسائل مرتبط با تعارض انسان و حیواناتی مانند پلنگ و خرس غالباً مورد بحث قرار میگیرد، به ندرت به بررسی جوانب مختلف مارگزیدگی و گونههای مرتبط پرداخته میشود. در واقع این پدیده میتواند به عنوان یک مسئله شایع مطرح شود و متاسفانه باورهای نادرست در جامعه به کشتن مارها تنها بر اساس مشاهده آنها میانجامد.
مارها به ندرت به انسان حمله میکنند، مگر در شرایط خاص
این عضو کنوانسیون بینالمللی تجارت گونههای جانوری و گیاهی وحشی در حال انقراض (سایتیس) تصریح کرد: واقعیت این است که مارها به ندرت به دنبال انسان میآیند تا نیش بزنند. نیش زدن آنها معمولاً در شرایطی رخ میدهد که مار احساس خطر کند، مثل زمانی که ناخواسته به حریم آنها وارد میشویم یا به آنها نزدیک میشویم. همچنین، بیاحتیاطی در انتخاب لباسهای نامناسب برای طبیعت و عدم توجه به احتمال وجود مارهای سمی در برخی مناطق نیز میتواند خطرناک باشد.
این متخصص تنوع زیستی بر این نکته تاکید کرد: ترس از اینکه مارها به دنبال انسان آمده و ما را نیش بزنند، یک ترس غلط و غیرمنصفانه است.
توسعه انسانی و افزایش تعارض با زیستگاه مارها
مبارکی بیشتر افزود: رفتار انسان باعث شده که به نوعی زمینهساز کشتار مارها شود. افزایش جمعیت، نفوذ به زیستگاههای طبیعی و اقدامات توسعهای، از جمله کشاورزی، شهرسازی و جادهسازی، به تخریب زیستگاهها و محدودیت فضای زندگی مارها دامن میزنند. این وضعیت به تعارض میان انسان و مارها میافزاید. هرچه سازگاری بشر با طبیعت بیشتر شود، این تعارضات نیز شدت خواهد یافت.
تأثیرات تغییرات اقلیمی بر تعادل جنسیتی مارها
این متخصص حیات وحش در ادامه به تهدیدات عمدهای پرداخت که شامل تخریب زیستگاهها، شکار بیرویه و تغییرات اقلیمی میشوند. تغییرات اقلیمی به شدت بر مارها اثر گذاشته و میتواند موجب تغییر جنسیت در آنها شود که تحت تأثیر تغییر دما قرار دارد و نسبت جنسیتی در جمعیت را تغییر میدهد.
او ادامه داد: ممکن است با گونههایی مواجه شویم که به دلیل افزایش دما، زیستگاه وسیعتری یافته و در مناطق جدیدی در معرض دید قرار بگیرند. این موضوع میتواند باعث تشدید تعارض بین انسان و مارها شود.
نیاز به ارزیابی دقیق آسیبشناسی گونههای مار ایرانی
مبارکی در پایان افزود: برای گونههایی که به زیستگاههای کوچک وابسته هستند، رفتارهای خصمانه و منفی وجود دارد و وضعیت حفاظتی آنها در آینده بدتر خواهد شد. در حال حاضر، وضعیت حفاظتی تعدادی از گونههای مار هنوز مورد ارزیابی قرار نگرفته است. تنها برخی از گونهها مانند زنجانیها در ردهبندی اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت (IUCN) قرار گرفتهاند، اما دیگر گونهها، مانند افعی کوهی رنگی، گرزه رازی (گونه جدید از گرزهمارها که در ایران شناسایی شده است) و خانواده کورمارها، با توجه به پراکندگی محدود خود، میتوانند پتانسیل بالایی برای قرار گرفتن در طبقهبندیهای مختلف حفاظتی داشته باشند.
233217