نرگس کیانی: درخواست کانون کارگردانان سینمای ایران برای «برچیده شدن شورای پروانه ساخت و پایان ممیزی فیلمنامهها» (۲۸ مهر ۱۴۰۴) نه تنها یک موضوع جدید بلکه یک خواستهای است که نزدیک به ۱۰ سال مطرح شده است. این درخواست نخستین بار در زمانی که حجتالله ایوبی در سازمان امور سینمایی مسئولیت داشت، در قالب بیانیه شماره ۳ «شورای راهبردی تحقیق و توسعه سینمای ایران» (۸ آبان ۱۳۹۴) به گوش رسید. در حالی که اولین کوششها جهت تحقق این درخواست به دوره زندهیاد سیفالله داد در معاونت سینمایی (از تیر ۱۳۷۶ تا تیر ۱۳۸۰) برمیگردد. تلاشی که به «توقف ممیزی فیلمنامه و گریم!» تحت شورای پروانه ساخت انجامید. بنابراین، طرح «آییننامه تنظیمگری تولید و نمایش هنرصنعت فیلم و سینما» که (۳۰ آذر ۱۴۰۴) به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برای تصویب تقدیم شده است، ممکن است از دید برخی یک ریشه ۱۰ساله و از دیدی دیگر ۲۸ ساله داشته باشد. این طرح میتواند برای سیدعباس صالحی، وزیر فعلی فرهنگ یادآور نامهای باشد که گروهی از سینماگران (۱۴ آذر ۱۳۹۷) به او ارسال کردند و در آن خواستار لغو الزام «پروانه ساخت» شدند. سینماگران بزرگی همچون داریوش مهرجویی و ناصر تقوایی که دیگر در بین ما نیستند، این سوال را به وجود میآورند که آیا در آینده نزدیک این خواستههای سینمای ایران به واقعیت خواهد پیوست؟ چند سینماگر دیگر باید با ناامیدی دنیا را ترک کنند بدون این که به خواستههای ابتدایی آنها توجهی شود؟!
از نخستین تلاشها؛ توقف ممیزی فیلمنامه و گریم!
حذف تست گریم و ممیزی فیلمنامه از شورای پروانه ساخت، مقطعی بود که در دوران سیفالله داد در معاونت سینمایی اتفاق افتاد. این تغییر در کنار موافقان و مخالفان زیادی، با مقاومتهایی نیز مواجه شد، از جمله حجتالاسلام سیدمجید پورطباطبایی (عضو اداره نظارت و ارزشیابی معاونت سینمایی از ۱۳۷۱ تا ۱۳۷۶) که به انتقادات شدید از این رویکرد پرداخت. او در خرداد ۱۳۹۸ در مصاحبهای با تسنیم گفت: «زمانی که مهاجرانی به وزارت رسید، مرحوم سیفالله داد را به عنوان معاون سینمایی منصوب کرد…. داد هم منوچهر محمدی را به عنوان مدیرکل نظارت و ارزشیابی انتخاب کرد و باید بگویم که خیانتی که او به سینمای ایران کرد، به هیچ وجه با کسی دیگر قابل مقایسه نیست. او تست گریم را از شورای پروانه ساخت حذف کرد. پیش از آمدن او و محمدی، در دوره سرپرستی محمد رجبی این شورا هم حذف شده بود…» او همچنین خاطرنشان کرد: «بدحجابی در سینما از همین زمان شروع شد. من در روز قیامت در محضر خداوند، با او درباره منوچهر محمدی و تصمیماتش صحبت میکنم و میگویم که تو بنیاد فساد و بدحجابی را در سینما بنیانگذاری کردی…»
در مقابل، برخی دیگر به دوران معاونت سیفالله داد به عنوان یک دوران طلایی اشاره کرده و معتقدند اقداماتی که او انجام داد، به تولید آثار سینمایی کمک شایانی کرده است. فریدون جیرانی و مازیار میری در خرداد ۱۳۹۹ در نشستی به نام «پروانه ساخت؛ بودن یا نبودن»، به این مسائل پرداختهاند. فریدون جیرانی در این گمانهزنی گفت: «قبل از سال ۷۶، تصویب فیلمنامه و در صورت نیاز اصلاح آن، در شورای جداگانهای انجام میشد. پس از تصویب فیلمنامه، تایید آن به شورای پروانه ساخت ارسال میشد تا مجوز را دریافت کنند. شورا در آن زمان بررسی میکرد که چه کسی تهیهکننده، کارگردان و بازیگر فیلم است و parfois در انتخاب بازیگر نیز دخالت میکردند. اما بعد از سال ۷۶، تمام این رویهها کنار گذاشته شد و شوراهای جدیدی با ترکیب صنف و دولت به وجود آمدند که به بررسی سناریو میپرداختند بدون این که نیازی باشد تا پیش از آن تاییدیه از شورای دیگر دریافت کنیم.»
مازیار میری نیز به این نکته اشاره کرد: «در دوره سیفالله داد و گفتگوهایش با سینماگران، پروسه تصویب فیلمنامه از میان برداشته شد. در آن زمان، شرایط به گونهای شده بود که فیلمسازانی که فکر میکردند فیلمنامهشان تایید نخواهد شد، اجازه یک فیلمنامه دیگر را میخریدند و با آن به شورای پروانه ساخت میرفتند. دخالتهایی در این فرایند مشاهده میشد و باید تمامی عوامل فیلم را معرفی کرده و عکسهای بازیگران و تست گریم آنها را ارائه میکردید. اگر تست گریم تأیید نمیشد، شما نمیتوانستید فیلمی بسازید.»
“`html
بیانیه شورای راهبردی تحقیق و توسعه سینمای ایران؛ ما و جمهوری اسلامی نیاز به تدابیر بهتری داریم
متن نخست در این زمینه به تاریخ ۸ آبان ۱۳۹۴ برمیگردد که به دوره حجتالله ایوبی در سازمان سینمایی مربوط میشود، بیانیه شماره ۳ شورای راهبردی تحقیق و توسعه سینما. این شورا که شامل چهرههایی چون فرهاد اصلانی، بهروز افخمی، مسعود جعفری جوزانی، پوران درخشنده و… میباشد، از نوروز ۹۴ آغاز به کار کرد و اعضای آن بر این باور بودند که این شورا کاملاً خودجوش بوده و ارتباطی با نهادهای سینمایی دیگر ندارد. آنها در اولین بیانیه خود رسمیت وجود خود را اعلام کردند و در بیانیه دوم به دنبال قانونی شدن سینما به عنوان یک صنعت از طریق مجلس شدند. در بخشهایی از بیانیه سوم خود چنین اعلام کردند: «پیشنهاد ما در یک جمله خلاصه میشود. حفظ منافع ما و سینمای جمهوری اسلامی ایجاب میکند که دولت در تولیدات سینمایی مداخله نکند و برای فعالیت بخش خصوصی زمینه فراهم شود. همین.»
گذشت زمان و درخواست حذف پروانه ساخت در زبانهای مختلف
در طی سه سال بعد تا معرض بیانیه نهم شورای راهبردی تحقیق و توسعه سینمای ایران در آبان ۱۳۹۷، که در آن به این موضوع اشاره شده بود: «ما اصرار داریم که الزام دریافت پروانه ساخت کمرنگ شود و درخواست دریافت این پروانه به صورت اختیاری درآید.»، شاهد اظهارات متعدد از افراد مختلف بودیم. به عنوان نمونه، حبیب ایلبیگی، معاون وقت نظارت و ارزشیابی سازمان سینمایی در تاریخ ۲۷ آبان ۱۳۹۴ به احتمال حذف شورای پروانه ساخت اشاره کرد و گفت که این موضوع قابلیت بررسی دارد. او در این خصوص گفت: «این موضوع قابل بحث است اما نمیتوان به سادگی نظر داد زیرا شورای پروانه ساخت جزئی از قانون است و فقط یک آییننامه داخلی نیست. البته مطرح کردن این موضوع میتواند مفید باشد. مباحثی در این زمینه شده و قرار است نشستهایی با کارشناسان تشکیل شود تا نظرات موافقان و مخالفان بررسی شود.»
در تاریخ ۲۵ دیماه همان سال، گفتوگویی با کامبیز نوروزی، حقوقدان و کارشناس رسانه با عنوان «محور بررسی پروانه ساخت در وبسایت سازمان سینمایی» منتشر شد. وی در بخشی از این گفتوگو بیان داشت: «من از همیشه اعتقاد داشتهام که حذف پروانه ساخت از قوانین تولید آثار سینمایی نه تنها ممکن است، بلکه هیچ آسیبی به نظم عمومی یا اخلاقی کشور نمیزند.» او همچنین به این موضوع تأکید کرد که: «وجود شورای پروانه نمایش میتواند جزئیات حساس را مورد ارزیابی قرار دهد و حداکثر میتواند پروانه نمایش ندهد.» به عقیده او، هرچند پروانه نمایش نیز با قوانین کنونی همخوانی ندارد، اما در حال حاضر قانونی است و معتبر به حساب میآید. نوروزی به این نکته اشاره کرد که «نباید از حذف پروانه ساخت در نظام حقوقی سینما نگران بود» و پیشنهاد کرد: «دولت میتواند آئیننامه پروانه ساخت را لغو کند و یک سیستم ثبت محض ایجاد نماید، بهطوری که هر تهیهکننده صرفاً با اعلام قصد خود برای شروع تولید فیلم، گواهی ثبت دریافت کند.»
نامهای به سیدعباس صالحی و حسین انتظامی/ احتمال معافیت برخی مؤسسات از نیاز به پروانه ساخت
در تاریخ ۱۴ آذر ۱۳۹۷، در زمان وزارت سیدعباس صالحی در دولت دوزادهم و در حین حضور حسین انتظامی در سازمان سینمایی، جمعی از سینماگران برجسته در نامهای خواستار لغو ضرورت اخذ «پروانه ساخت» شدند. در بخشی از این نامه که به امضای چهرههایی چون ناصر تقوایی، مسعود کیمیایی، داریوش مهرجویی و حمید نعمتالله رسید، ذکر شده بود: «… در پایینترین سطح از مطالبات، خواهان ثبت آثار سینمایی برای مجوز ساخت، بدون هر گونه محدودیت بر شکل و محتوا بهمنظور اختیاریسازی فرآیند دریافت «پروانه ساخت» هستیم.»
نزدیک به دو سال بعد، در اردیبهشت ۱۳۹۹، پیشنویس …
“““html
نظامنامهای که برای تهیهکنندگی از سوی سازمان سینمایی ارائه شد، به عنوان گامی در جهت حذف تدریجی پروانه ساخت تلقی گردید و بار دیگر با واکنشهای گستردهای از سوی علاقهمندان سینما مواجه شد. بر اساس ماده ۱۰ این پیشنویس، مؤسسات فیلمسازی که در رده یک قرار میگرفتند، میتوانستند بلافاصله بعد از ارائه درخواست و تکمیل مدارک یک فیلمنامه، پروانه ساخت را بدون نیاز به بررسی شورای پروانه ساخت دریافت کنند. از مهمترین شرایط لازم برای این مؤسسات میتوان به توانایی تولید سالانه ۲۰ فیلم که شامل ۵ فیلم سینمایی و سابقه تولید حداقل ۲۰ فیلم، همچنین مالکیت ۱۵ فیلم سینمایی و جذب مخاطب بالاتر از متوسط سالانه اشاره کرد. در همین سال، تعدادی از سینماگران از جمله سیروس الوند و انسیه شاهحسینی با ارسال نامهای به رئیس سازمان سینمایی نسبت به این پیشنویس اعتراض کردند. این تهیهکنندگان و کارگردانان با بیان اینکه نظامنامه به نفع سرمایهداران رانتخوار و دولتی بوده و موجب محدود شدن شرایط تولید میشود، خواستار بازنگری فوری در آن شدند.
چند هفته بعد، در تاریخ ۲۱ شهریور ۱۳۹۹، همزمان با جشن روز سینما، ابراهیم داروغهزاده، دبیر جشنواره فیلم فجر، ابراز نگرانی کرد که شوراهای پروانه ساخت ممکن است از سینمای ایران کنار گذاشته شوند. او در توئیتی تصریح کرد: «امید به همکاری دولت و مجلس برای حذف شوراهای پروانه ساخت فیلم که دیگر هیچ فایدهای ندارند داریم.» اما محمدمهدی طباطبایینژاد، معاون نظارت و ارزشیابی سازمان سینمایی در پاسخ گفت: «در صورت حذف پروانه ساخت، بخش اصلی نظارت بر محتوای فیلمها از بین خواهد رفت.»
مکاتبات رد و بدلشده در دولت چهاردهم
اینک خواسته برای «برچیدن شورای پروانه ساخت و پایان دادن به ممیزی فیلمنامهها» به دوره ریاست جمهوری سیدمحمد خاتمی برمیگردد، زمانی که وزرای فرهنگ و ارشاد، سیدعطاالله مهاجرانی و سپس احمد مسجدجامعی، و سیفالله داد بهعنوان معاون سینمایی فعالیت داشتند. اما این خواسته از آن زمان تا کنون به نتایج مشخصی نرسیده است. به همین دلیل، در تیرماه ۱۴۰۳، کانون کارگردانان خانه سینما در نامهای به مسعود پزشکیان نوشت: «ما خواهان حذف هرگونه نظارت پیش از تولید فیلم هستیم و پروانه ساخت باید از میان برود.»
فرایند جدید درخواست سینماگران با نامه کانون کارگردان سینمای ایران آغاز شد. این کانون در تاریخ ۲۸ مهر ۱۴۰۴ در نامهای به رئیس سازمان سینمایی خواستار برچیدن شورای پروانه ساخت و پایان دادن به ممیزی فیلمنامهها شد و اعلام کرد که در صورت ادامه روند فعلی، نماینده کانون کارگردانان دیگر در شورای پروانه ساخت شرکت نخواهد کرد. پس از این درخواست و با حمایت انجمن تهیهکنندگان مستقل سینمای ایران و کانون فیلمنامهنویسان، ۱۳ انجمن سینمایی دیگر نیز در نامهای به حمایت از نیاز به تجدیدنظر در سازوکار ناکارآمد صدور پروانه ساخت و نظارت پیشینی پرداختند. یک روز بعد (۲۹ مهر ۱۴۰۴)، سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در پاسخ به سوال ایسنا که پرسیده بود: «آیا رئیسجمهور میتواند به درخواست چند صنف مهم سینما برای حذف شورای پروانهای ساخت پاسخ مثبت دهد؟» اظهار داشت: «شاید مسیر پیشرفت در این موضوع از طریق گفتوگوهای بیشتر میسر شود و احتمالاً این گفتوگوها راهکارهایی را نشان خواهد داد.» با این اوضاع، خانه سینما نیز بهطور رسمی از درخواستهای صنفی سینماگران برای حذف پروانه ساخت و پایان ممیزی فیلمنامهها حمایت کرد و اعلام کرد که پیگیری مذاکرات با سازمان سینمایی را ادامه خواهد داد. شورایعالی تهیهکنندگان سینما، اما دو روز پس از این حمایت، در تاریخ ۱۲ آبان ۱۴۰۴ در بیانیهای در مورد «حذف پروانه ساخت» نوشت: «خواست حذف پروانه ساخت، بدون ارائه یک طرح جامع و کارشناسیشده با همکاری مستقیم اصناف مسئول، نه تنها به بهبود سینمای ایران منجر نخواهد شد، بلکه ممکن است کسبوکار و سرمایهگذاری در سینما را به آشفتگی سوق دهد.»
جایگزین؛ آییننامه تنظیمگری تولید و نمایش هنرصنعت فیلم و سینما/ نظارت پسینی به جای پیشینی
«تلاش برای ارائه طرحی کامل و کارشناسیشده که با همکاری نزدیک اصناف مسئول تهیه شده باشد»، در نهایت منجر به خلق یک طرحی با…
“““html
عنوان طرح «آییننامه تنظیمگری تولید و نمایش هنرصنعت فیلم و سینما» به اتمام رسید و به منظور تصویب، به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ارسال شده است. این طرح به منزلهٔ جایگزینی برای پروانه ساخت و نمایش که پیشتر از سوی سازمان سینمایی صادر میشد، طراحی شده است. در حال حاضر، نسخه جامع این طرح در دسترس عموم قرار ندارد و تنها کلیات و مقدمهای از آن به رسانهها ارائه شده است. همایون اسعدیان، مدیرعامل خانه سینما، در تاریخ ۸ دی ۱۴۰۴ در مصاحبهای با تسنیم، دربارهٔ این طرح اظهار داشت: «در زمان حاضر، ادامهٔ نظارت پیشینی به شیوه گذشته، مسائل عدیدهای را به بار آورده است. یکی از مهمترین معضلات، توسعهٔ سینمای زیرزمینی است. اگر پروانه ساخت، به معنای بررسی و ممیزی پیشاز تولید، حذف شود و تنها به ثبت اطلاعات عوامل اصلی محدود گردد (بدون بررسی محتوایی)، در واقع همهٔ فیلمسازان به عرصهٔ رسمی بازخواهند گشت و سینمای زیرزمینی نخواهد ماند.»
طبق گفتهٔ اسعدیان، در این الگوی جدید، نظارت بهگونهای پسینی (پس از تولید) انجام خواهد شد و نه پیش از تولید. وحید آگاه، عضو هیأت علمی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی، تأکید دارد که نظارت پسینی، تنها نوع نظارتی است که در چارچوب قانون اساسی مجاز شناخته میشود. آگاه در این باره میگوید: «قانون اساسی تنها هنرمندانی را موظف به پاسخگویی بعد از تولید میسازد که آثارشان با اصول قانونی و شرعی تناقض داشته باشد. در واقع، قانون اساسی دیدگاه پسینی در نظارت را تأکید میکند و نه وضعیت غلط نظارت پیشینی که در اصل مداخلهجویی است.» بنابراین، باید دید آیا این درخواست که برای نخستین بار ۲۸ سال پیش در دولت اول محمد خاتمی مطرح گردید، در دورهٔ اول مسعود پزشکیان به نتیجهٔ مثبت خواهد رسید یا خیر؟
۵۹۲۴
“`