گنجی در آسمان شب؛ سفر از شکارچی تا ملکه

غزال زیاری: در یک شب پاک و زنده زمستانی، آسمان مانند پتویی پر از ستاره جلوه می‌کند؛ اما حقیقت این است که اینجا پتویی نیست بلکه یک نقشه است. صورت‌های فلکی، اشکال ساده‌ای هستند که با پراکندگی تصادفی ستاره‌های نورانی تجسم می‌شوند و تبدیل به تصاویری می‌شوند که می‌توانید آنها را شناسایی کنید، به خاطر بسپارید، در آنها جهت‌یابی کنید و در واقع به عنوان نشانه‌هایی برای ستاره‌ها عمل می‌کنند. کافی است تنها چند عدد از آن‌ها را بیاموزید تا به آسانی بتوانید تمامی آسمان زمستان را تحلیل کنید.

فصل زمستان، فرصتی طلایی برای آغاز رصد ستاره‌ها در نیم‌کره شمالی است. هرچند هوای سرد ممکن است مسبب آزار شود، اما شب‌های طولانی این فصل به شما این امکان را می‌دهد که زودتر به رصد بپردازید و تاریکی مدت زمانی بیشتر از همیشه ادامه یابد.

جالب است که در فصل زمستان، آسمان شمال با الگوهای درخشان و قابل شناسایی پر شده است. صورت فلکی شکارچی در سمت جنوب شرقی آسمان واقع شده، در حالی که صورت فلکی گاو درست بالای آن قرار دارد و دوپیکر (Gemini) نیز در پی آن می‌آید و تمامی این صورت‌های فلکی به شکل یک دایره وسیع از ستاره‌های درخشان زمستانی در می‌آیند.

در ارتفاع بالا، W معروف ذات‌الکرسی (Cassiopeia) و مربع بزرگ اسب بالدار (Pegasus) راهنمای کهکشان آندرومدا و مناطق غنی کهکشان راه شیری در برساووش و ارابه‌ران هستند.

ابزار مورد نیاز برای رصد صور فلکی

برای آغاز رصد صور فلکی نیازی به تجهیزات خاصی نیست؛ تنها صبر، لباس گرم و عشق به آسمان کافیست.

به هر حال، اگر یک دوربین دوچشمی یا تلسکوپ با کیفیت در اختیار داشته باشید، شرایط بسیار بهتری فراهم خواهد شد. همین تجهیزات ساده می‌توانند نقاط کم‌نور را به خوشه‌ها، ابرها و کهکشان‌ها تبدیل کنند و دلیل خوبی برای بازگشت دوباره شما به مشاهده آنها خواهند بود.

با یادگیری چند صورت فلکی در زمستان، جهان به شرایطی ملموس تبدیل می‌شود و می‌توانید به راحتی در آن راه بروید. در این مقاله، قصد داریم ساده‌ترین صورت‌های فلکی برای رصد در آسمان شب زمستانی نیم‌کره شمالی را به شما معرفی کنیم:

۱– شکارچی (Orion):

هدف پنهان: سحابی شکارچی م۴۲

صورت فلکی شکارچی در غروب‌های دسامبر و ژانویه، زودتر از بقیه طلوع می‌کند و تا نیمه‌های شب بر آسمان جنوبی چیره می‌شود و می‌توان آن را آسان‌ترین نشان آسمان زمستانی به شمار آورد. برای پیدا کردن آن، به سمت جنوب شرقی آسمان نگاه کنید و به دنبال سه ستاره درخشان که به شکل خطی مستقیم و کوتاه قرار دارند، باشید: صورت فلکی شکارچی تشکیل شده از سه ستاره با فاصله‌های برابر به نام‌های نِطاق (Alnitak)، نِظام (Alnilam) و مَنطقه (Mintaka) است.

در بالای آن، ستاره ابط‌الجوزا (Betelgeuse) با رنگ متمایل به قرمز و در پایین ستاره آبی-سفید رِجْلُ الجبّار (Rigel) قابل مشاهده است. در کنار رجل‌الجبار، لکه‌ای محو وجود دارد که در برخی شب‌ها می‌تواند کمی روشن‌تر شود. این مکان همانا شمشیر شکارچی است.

اگر دوربین دوچشمی یا تلسکوپ خود را به سمت مرکز آن نشانه رفته باشید، سحابی شکارچی (M۴۲) را به صورت ابر درخشان قابل مشاهده خواهید کرد که نور آن به وسیله ستاره‌های جوان تأمین می‌شود.

۲- ثور یا گاو (Taurus):

هدف پنهان: خوشه پروین (M۴۵)

“““html

پس از تاریکی شب، به سمت شرق نگاه کنید و صورت فلکی شکارچی را بیابید؛ در آن سو، ستاره نارنجی دبران یا چشم گاو (Aldebaran) را مشاهده خواهید کرد. این ستاره عضوی از خوشه V شکلی به نام خوشه باز قلائص (Hyades) است که نمایانگر صورت گاو است. در پایه این صورت فلکی، شاخ‌ها با ستاره‌های نطح (Elnath) و تیانگوان (Tianguan) ادامه پیدا می‌کنند.

در بالای صورت فلکی گاو، یک لکه مه‌آلود کوچک شبیه به یک قاشق مینیاتوری به نام خوشه پروین (M۴۵) پیدا می‌شود. این خوشه پروین جزو آسان‌ترین خوشه‌های ستاره‌ای برای مشاهده با چشم غیرمسلح است و به‌دلیل زیبایی‌اش، بسیاری آن را بهترین جسم آسمان شب می‌دانند.

۳– دوپیکر یا جوزا (Gemini):

هدف پنهان: خوشه باز مسیه ۳۵ (M۳۵)

به‌سادگی می‌توانید دو ستاره درخشان را که در نزدیکی صورت‌های فلکی گاو و شکارچی در کنار هم ایستاده‌اند، بیابید؛ این‌ها ستاره‌های کاستور (Castor) و پولوکس (Pollux) هستند. در ماه‌های دسامبر و ژانویه، این ستاره‌ها به‌راحتی قابل‌دیده هستند؛ زیرا سیاره مشتری با نور خیره‌کننده‌اش در نزدیکی آن‌ها قرار دارد. در اطراف آن‌ها، ستاره‌های کم‌فروغ‌تر تشکیل‌دهنده خطوطی زیبا دیده می‌شوند.

با تلسکوپ یا دوربین دوچشمی خود به سمت پای قلوی شمالی اشاره کنید تا خوشه M۳۵ را پیدا کنید؛ خوشه‌ای جوان و باز از ستاره‌ها که NASA به آن “خوشه سگک کفش” می‌گوید.

۴– ارابه‌ران (Auriga):

هدف‌های پنهان: خوشه‌های باز M۳۶، M۳۷ و M۳۸

ستاره درخشان سروش یا عیوق (Capella) بلافاصله پس از تاریک شدن هوا، مانند یک فانوس در سمت شمال شرقی آسمان زمستان، در ارتفاعی بالا می‌درخشد. صورت فلکی ارابه‌ران به شکل پنج‌ضلعی تقریباً کاملی است و ستاره‌های سازنده آن باوجود نور شهر به‌خوبی قابل‌مشاهده هستند.

“ستاره بز” در یکی از زوایای این صورت فلکی واقع شده است. پس از شناسایی ستاره سروش، به سمت پایین‌تر از آن رفته و سه خوشه درخشان M۳۶، M۳۷ و M۳۸ را خواهید یافت که جلوه‌ای زیبا به آسمان بخشیده‌اند.

۵– صورت‌واره فلکی مثلث زمستانی:

هدف پنهان: رنگ‌های شباهنگ (Sirius)

برای آشنایی بیشتر با آسمان شب، شناسایی صورت‌های فلکی از بهترین روش‌هاست؛ به‌غیر از این، صورت‌واره‌ها (الگوهای ستاره‌ای) نیز که به‌راحتی قابل‌تشخیص هستند، نقش مهمی دارند. هنگامی که شب‌های زمستان فرا می‌رسند، برای یافتن سه ستاره درخشان کافیست به سمت جنوب شرقی آسمان بنگرید: ابط‌الجوزا (Betelgeuse) که ستاره‌ای متمایل به قرمز در صورت فلکی شکارچی است، پروسیان یا شعرای شامی (Procyon) در صورت فلکی سگ کوچک و ستاره شباهنگ (Sirius) در صورت فلکی سگ بزرگ، که با هم تشکیل‌دهنده مثلث بزرگ زمستانی هستند.

“““html

دوربین دوچشمی یا تلسکوپ خود را به سمت ستاره شگفت‌انگیز شباهنگ نشانه‌روی کنید؛ بلافاصله خواهید دید که این ستاره با یک طیف وسیع از رنگ‌ها درخشش می‌کند. نزدیک بودن آن (فقط ۸.۶ سال نوری با زمین فاصله دارد) و تلاطم نورش در جو زمین باعث ایجاد انعطاف در نور آن شده و در نتیجه، چشمک زدن ستاره‌ها در آسمان شب را ایجاد می‌کند. به‌راستی شباهنگ بهترین نمونه برای ستاره‌های درخشان و چشمک‌زن به شمار می‌آید.

۶– شش‌ضلعی زمستانی

هدف پنهان: سیاره مشتری

یک گام به عقب بزنید و ستاره‌های خیره‌کننده آسمان جنوبی را به یکدیگر وصل کنید؛ ستاره رجل‌الجبار از صورت فلکی شکارچی، دبران از صورت فلکی گاو، ستاره سروش از ارابه‌ران، ستاره پولوکس از صورت فلکی دوپیکر، پروسیان از سگ کوچک و شباهنگ از سگ بزرگ.

این ستاره‌ها با هم یک شش‌ضلعی عظیم در آسمان زمستانی (که به دایره زمستانی نیز معروف است) تشکیل می‌دهند. اگر در یافتن این شکل کمی زمان برد، ناامید نشوید؛ شناسایی شش‌ضلعی زمستانی برای منجمان تازه‌کار ممکن است مدتی طول بکشد. پس زمان بگذارید و بارها تمرین کنید تا زمانی که آن را به خوبی بیاموزید. این شکل همیشه در ذهن شما خواهد ماند و شما را به فصل زمستان منتظر خواهد ساخت.

اکنون تلسکوپ یا دوربین دوچشمی خود را بر روی سیاره درخشان مشتری که در کنار ستاره پولوکس می‌درخشد متمرکز کنید؛ حول آن چهار نقطه نورانی خواهید دید، که این‌ها قمرهای بزرگ مشتری یعنی گانیمد، اروپا، کالیستو و آی‌او هستند.

۷– ذات‌الکرسی یا ملکه (Cassiopeia)

هدف پنهان: کهکشان آندرومدا (M۳۱)

در ارتفاع بالا در شمال آسمان به دنباله یک “W” یا “M” کج که شامل پنج ستاره است، بگردید؛ این صورت فلکی، ذات‌الکرسی نام دارد و تمام شب به دور ستاره قطبی دوران می‌کند، تقریباً در مقابل دب اکبر قرار دارد و در فصل زمستان بسیار مشاهده‌پذیر می‌شود، که آن را به یک نشانه مفید تبدیل می‌کند.

با دوربین دوچشمی یا تلسکوپ خود از نقطه V مرکزی شکل W به سمت بیرون و جنوب حرکت کنید تا به M۳۱ (کهکشان آندرومدا) برسید. این کهکشان مارپیچی که ۲.۵ میلیون سال نوری با ما فاصله دارد، به شکل یک نور نرم و کشیده ظاهر می‌شود؛ هر چه محل رصد شما تاریک‌تر باشد، آندرومدا روشن‌تر و نمایان‌تر به نظر خواهد رسید.

۸– دب اکبر یا خرس بزرگ  (Ursa Major):

هدف پنهان: ستاره‌های دوگانه مئزر و سها (Mizar and Alcor)

در شب‌های پایانی دسامبر، بخش “ملاقه بزرگ” در دب اکبر در ارتفاع پایینی از شمال-شمال‌شرقی آسمان قرار دارد و بعد از نیمه‌شب ارتفاع آن افزایش می‌یابد. در این ناحیه از آسمان به دنبال شکل یک قابلمه درخشان باشید؛ سه ستاره در دسته و چهار ستاره در کاسه آن قرار دارند. مئزر (Mizar)، ستاره میانی دسته است که با چشم غیرمسلح ضعیف تر به نظر می‌رسد.

“““html

اگر چشمان شما تیزبین باشد، شاید بتوانید تشخیص دهید که در واقع آن نور تنها یک ستاره نیست بلکه شامل دو ستاره می‌شود. در صورتی که با دوربین دوچشمی یا تلسکوپ به همان نقطه آسمان نگاه کنید، مئزر و سها به‌وضوح به دو منبع نوری مجزا شناخته خواهند شد. در گزارشی از وب‌سایت Space، گفته شده که اعراب قدیم برای آزمایش بینایی، از افراد می‌خواستند که با چشم غیرمسلح، مئزر و سها را که در آن زمان توسط ستاره‌شناسان “اسب و سوار” نامیده می‌شدند، تفکیک کنند.

۹– مربع بزرگ اسب بالدار (Pegasus):

هدف پنهان: سیاره زحل (Saturn)

در اوایل غروب‌های فصل زمستان، نگاهی به غرب آسمان بیندازید و به دنبال یک مربع بزرگ و تقریباً خالی بگردید که از چهار ستاره با درخشندگی متوسط تشکیل شده است (مرکب‌الفرس، ساعدالفرس، جنب‌الفرس و سره‌الفرس یا آلفای برزنجیر). این ۴ ستاره، مربع بزرگ اسب بالدار را شکل می‌دهند.

این صورت فلکی تا اواخر دسامبر به غروب ادامه می‌دهد، اما همچنان در نیمه شب قابل رویت است.

در ماه‌های دسامبر و ژانویه، این مربع بالای یک شی ارزشمند دیگر قرار دارد: سیاره زحل. نور ضعیف طلایی او با چشم غیرمسلح چندان چشمگیر نیست، اما با یک تلسکوپ کوچک می‌توانید حلقه‌های معروف او را مشاهده کنید.

۱۰– برساووش یا قهرمان (Perseus):

هدف پنهان: خوشه دوگانه NGC ۸۶۹ و NGC ۸۸۴

برای پیدا کردن این صورت فلکی، بین ذات‌الکرسی که در شمال آسمان است و ستاره سروش در شمال شرقی به دنباله یک زنجیره جالب و منحنی از ستاره‌ها بگردید؛ این صورت فلکی برساووش که در این فصل از میان نوار کم‌رنگ راه شیری زمستانی عبور می‌کند، با ستاره‌های مهمی همراه است.

در میان آن‌ها، خوشه دوگانه NGC ۸۶۹ و NGC ۸۸۴ قرار دارد؛ این یک لکه مات و کمرنگ است که در میانه مسیر بین برساووش و ذات‌الکرسی قابل مشاهده است و در آسمانی کاملاً تاریک با چشم غیرمسلح دیده می‌شود. البته این دو گروه ستاره در یک دوربین دوچشمی یا تلسکوپ کوچک فوق‌العاده جذاب به‌نظر می‌رسند.

منبع: livescience

۲۲۷۲۲۷

“`