طبق گزارش خبرگزاری صحت خبر، حسن انوشه در اسفند ۱۳۲۳ در یکی از روستاهای بابل به دنیا آمد و در تاریخ ۲۳ فرودین ۱۳۹۹ فوت کرد. او نویسنده، پژوهشگر تاریخ، زبان و ادبیات فارسی و سرپرست گروه نویسندگان دانشنامه ادب فارسی بود.
به نقل از ایسنا، انوشه تحصیلات ابتدایی را در بابل گذراند و سپس در سال ۱۳۴۴ به تحصیل در رشته زبان و ادبیات عرب در دانشگاه تهران ادامه داد و در سال ۱۳۴۸ موفق به فارغالتحصیلی شد. پس از کسب مدرک خود، به خدمت سربازی رفت و در این دوران با بهاءالدین خرمشاهی آشنا شد که وی او را به کامران فانی و سعید حمیدیان معرفی کرد. در این برهه، انوشه شروع به یادگیری زبان انگلیسی کرد. پس از اتمام دوره سربازی در سال ۱۳۵۰، او به وزارت آموزش و پرورش پیوست و در مدارس شاهی (قائمشهر کنونی) و بابل به تدریس پرداخت.
کامران فانی در یکی از مراسم بزرگداشت حسن انوشه درباره وی گفت: «در سال ۱۳۴۵ زمانی که ادبیات را به پایان رساندم، به خدمت سربازی رفتم و در آنجا با حسن انوشه آشنا شدم. همچنین بهاءالدین خرمشاهی و سعید حمیدیان نیز در کنار ما بودند. با توجه به همقد بودن، خرمشاهی و انوشه در یک تخت دوطبقه و من و حمیدیان در تخت دیگر میخوابیدیم. پس از دوره آموزشی، در آن زمان معمول بود که دانشآموختگان ادبیات، به سپاه دانش بروند. اما تابستان ۴۸ به دلیل اوجگیری اختلافات ایران و عراق، ما به خوزستان رفتیم. هرچند جنگی درنگرفت، ما به سربازان و افسران دروس زبان، ادبیات و تاریخ آموزش میدادیم. به همین ترتیب، گردان ما زیر چادر به مرکز آموزشی تبدیل شده بود. در آنجا فهمیدم که انسانها به طور بالقوه عشق به کتاب دارند؛ در ابتدا سربازان به آرامی کتابها را قبول میکردند ولی به تدریج به مطالعه علاقهمند شدند. بعد از آنکه هر یک به شهر خود بازگشتیم، با وجود فاصله، رابطه نزدیک و همفکریمان ادامه داشت و در ایام نوروز و تابستان با هم دیدار میکردیم.
انوشه همچنین دبیر مدارس شد و من نیز به چاپ آثار مکتوب مشغول شدم. اما با توجه به وسعت دانش انوشه در تاریخ ایران، به او گفتم که بدون آشنایی با زبانهای خارجی نمیتوان به پیشرفت دست یافت. کتابی کوچک درباره تاریخ جهان به وی دادم که با علاقه آن را مطالعه کرد و به این ترتیب بعد از آن به زبان انگلیسی تسلط پیدا کرد و ترجمه تاریخ غزنویان را در سال ۱۳۵۶ انجام داد. از آن زمان به تکمیل مسیر علمی خود ادامه داد و دورانهای فراز و نشیبهای بسیاری را تجربه کرد.
حسن انوشه همچنین به کار ترجمه پرداخت. نخستین ترجمهاش، کتابی درباره تاریخ مختصر دریانوردی در جهان بود. اما متاسفانه نوشتههایش را گم کرد و این اثر به انتشار نرسید. سپس با پیشنهاد کامران فانی و بهاءالدین خرمشاهی، کتاب تاریخ غزنویان نوشته کلیفورد ادموند باسورث را به زبان فارسی برگردانده و این اثر در سال ۱۳۵۵ توسط انتشارات امیرکبیر منتشر شد.
او از اوایل دهه ۶۰ که دایرةالمعارف تشیع آغاز به کار کرد، به این پروژه پیوست و نزدیک به ۲۵۰۰ مدخل برای آن نوشت. در سال ۱۳۶۳ با همکاری انتشارات امیرکبیر، یکی از جلدهای تاریخ ایران کمبریج و همچنین کتاب «ایران و تمدن ایرانی» نوشته کلمان اوار را منتشر کرد. همچنین، در سال ۱۳۶۵ برگردان کتاب «ایران در سپیدهدم تاریخ» نوشته جرج کامرون را با همکاری انتشارات علمی و فرهنگی منتشر کرد. اوایل دهه ۱۳۷۰ نیز یکی دیگر از جلدهای تاریخ ایران کمبریج و یک جلد از تاریخ آفریقا را به انتشار رسانید.
در سال ۱۳۷۲، به دعوت احمد مسجدجامعی، تدوین کتابی درباره ادب فارسی را آغاز کرد که به نام «دانشنامه ادب فارسی» شناخته میشود.
وقتی بحث از تهدیدات زبان فارسی در میان بود، او اذعان کرده بود: «این سخن بیهودهای است و اصلاً زبان فارسی چرا باید مورد تهدید قرار بگیرد؟ زبان ما دارای شناسنامه و تاریخی چند هزار ساله است و به این زودیها از بین نمیرود. فارسی به گسترش فرهنگ جهانی کمک کرده و حدود ۱۱۰ میلیون گویشور دارد که به آن مکالمه میکنند.»
او همچنین بر این باور بود که «غلطنویسی آسیبی ندارد!» و بیان میکرد که «ننوشتن صحیح، به زبان آسیب نمیزند!» و میگفت: «زبان را گویندگانش و کسانی که به آن فکر میکنند، نگه میدارند و نگران آسیبپذیری زبان به مرور زمان نباشید. این اشتباهات در نهایت حذف خواهند شد. مانند جریان رود که اشتباهات مانند کف بر روی آب باقی میمانند و از بین میروند. اشتباهات زبانی در تمامی زبانها وجود دارد. برخی به روشهای نادرست مینویسند و این موضوع طبیعی است.
زبان معیار همچنان با قدرت باقی میماند و نباید از آن ترسید، حتی اگر برخی کلمات دستخوش تغییرات شوند. شاعری که دست به نگارش شعر میزند، هرگز نمیتواند شعر نادرست ایجاد کند.
در اواخر دهه ۶۰، حسن انوشه به همراه تعدادی از دیگر فرهنگنویسان، کتاب «فرهنگ زندگینامهها» را منتشر ساخت.
در آخرین سالهای زندگیاش، حسن انوشه به تألیف دو فرهنگ مهم پرداخت؛ یکی از آنها «فارسی ناشنیده» نام دارد که به تاریخ زبان فارسی در افغانستان میپردازد و توانست جوایز کتاب سال را به خود اختصاص دهد، و دیگری «دانشنامه مازندران» است که به خاطر آن بنیادی در شهر بابل تأسیس کرد.
یکی از بارزترین فعالیتهای ویراستاری حسن انوشه، ویراستاری جلد نهم «تاریخ تمدن» اثر ویل دورانت است (عصر ولتر). او در سالهای پایانی زندگی، رهبری بخش تاریخ «دایرةالمعارف بزرگ اسلامی» را بر عهده داشت.
از دیگر آثار معتبر حسن انوشه میتوان به «تاریخ ایران کیمبریج: از ظهور اسلام تا شکلگیری دولت سلجوقیان»، «تاریخ ایران کیمبریج: از سلوکیان تا زوال دولت ساسانیان»، «تاریخ ایران کیمبریج: از ورود سلجوقیان تا نابودی دولت ایلخانان»، «ایران و تمدن ایرانی، کلمان هوار»، ترجمه «ایران در سپیدهدم تاریخ» و سایر آثار گرانبها اشاره کرد.
۲۴۴