رسول سلیمی: گفت‌وگوهای غیرمستقیم بین ایران و ایالات متحده که در عمان و با مشارکت عباس عراقچی، وزیر امور خارجه کشورمان و استیو ویتکاف، نماینده ویژه آمریکا انجام گرفت، به عنوان یک نقطه عطف در عرصه دیپلماسی ایران در منطقه جلوه‌گر شد. عراقچی، که با حدود چهل سال تجربه در زمینه دیپلماسی و مذاکرات هسته‌ای، یکی از چهره‌های کلیدی در سیاست خارجی ایران به شمار می‌آید، پس از این گفت‌وگوها وارد مرحله‌ای فعال و چندجانبه در دیپلماسی شد. او با برقراری تماس‌های تلفنی با مقامات کشورهای مختلف در خاورمیانه و همچنین سفر به روسیه، سعی داشت تا مواضع ایران را شفاف نماید و اجماع منطقه‌ای و جهانی را برای حمایت از مذاکرات افزایش دهد.
دور نخست گفت‌وگوهای عمان، که توسط کارشناسان روابط بین‌الملل به عنوان «بسیار مثبت و سازنده» توصیف شد، به منظور راستی‌آزمایی نیت‌های ایالات متحده و بررسی امکان لغو بخش‌هایی از تحریم‌ها برگزار گردید. عراقچی در این مذاکرات، که به‌صورت غیرمستقیم و با وساطت بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان انجام شد، مواضع ایران را با تأکید بر حفظ برنامه هسته‌ای صلح‌آمیز و رفع تحریم‌ها بیان کرد. او پس از این مذاکرات به رسانه‌ها اعلام کرد: «تبادل کوتاهی با هیئت آمریکایی داشتم، فقط یک سلام و علیک که چیزی طبیعی در دیپلماسی به حساب می‌آید.» این اظهارات گواهی بر رعایت نزاکت دیپلماتیک و در عین حال حفظ فاصله استراتژیک بودند.
بلافاصله پس از اتمام مذاکرات، عراقچی فعالیت‌های دیپلماسی خود را آغاز نمود. او با درک نیاز به هماهنگی با کشورهای منطقه و متحدان اصلی نظیر روسیه، تماس‌های تلفنی و سفرهایی را به منظور توضیح نتایج مذاکرات ترتیب داد تا از حمایت منطقه‌ای بهره‌مند شود. این اقدامات، که در ادامه به آن پرداخته خواهد شد، بخشی از استراتژی ایران برای جلوگیری از سوءتفاهم و تقویت جایگاه خود در مذاکرات آتی بود.
گفت‌وگوهای تلفنی با مقامات کشورهای خاورمیانه
پس از مذاکرات عمان، عراقچی تماس‌های متعدد و سازنده‌ای با وزرای خارجه کشورهای خاورمیانه برقرار کرد تا مواضع ایران را شفاف‌سازی کرده و از هرگونه برداشت اشتباه ممانعت به عمل آورد. این گفت‌وگوها در بر گیرنده نمایندگان کشورهای مختلف بود که در ادامه به آن اشاره خواهیم کرد:
عمان: بدر بن حمد البوسعیدی
عراقچی پیش از شروع مذاکرات با البوسعیدی ملاقات داشت، ولی پس از مذاکرات نیز در تاریخ ۲۳ فروردین ۱۴۰۴، گفت‌وگوی تلفنی دیگری با او انجام داد. او در این مکالمه از نقش میانجی‌گری عمان تقدیر کرد و بر لزوم ادامه گفت‌وگوهای غیرمستقیم تأکید کرد. البوسعیدی نیز فضای مذاکرات را «دوستانه» نامید و وعده داد که عمان به تسهیل گفتگوها ادامه دهد. این مکالمه نشان‌دهنده اهمیت عمان به‌عنوان یک پل ارتباطی و حامی دیپلماسی ایران تلقی می‌شود.
عربستان سعودی: فیصل بن فرحان
در مرحله بعد، عراقچی با فیصل بن فرحان، وزیر خارجه عربستان، تماس گرفت. کانال خبری وزارت خارجه گزارش داد که این گفت‌وگو بر «تحولات منطقه‌ای» و «تقویت روابط دوجانبه» متمرکز بود. عراقچی به تشریح نتایج مذاکرات عمان پرداخت و اطمینان داد که ایران به دنبال توافقی است که بر ثبات منطقه تأثیر مثبت بگذارد. بن فرحان نیز، براساس منابع سعودی که در «العربیه» نقل شده، از مذاکرات استقبال کرد و خواستار «شفافیت در برنامه هسته‌ای ایران» گردید. این تماس، یک گام دیگر در راستای بهبود روابط ایران و عربستان پس از توافق ۲۰۲۳ محسوب می‌شود.
قطر: محمد بن عبدالرحمن آل ثانی
سپس، عراقچی گفت‌وگویی با شیخ محمد بن عبدالرحمن، نخست‌وزیر و وزیر خارجه قطر داشت. این مکالمه بر «همکاری‌های منطقه‌ای» و «حمایت قطر از دیپلماسی» تأکید داشت. عراقچی بر پای‌بندی ایران به مذاکرات مؤثر تأکید کرد و قطر را به‌عنوان یک شریک کلیدی در این زمینه ستود. آل ثانی نیز از آمادگی قطر برای حمایت از این مذاکرات ابراز رضایت کرد و بر اهمیت همکاری‌های دو جانبه تأکید نمود.
از برقراری ارتباطات گفت. این ارتباط به دلیل نقش کلیدی قطر در واسطه‌گری‌های پیشین، از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار بود.
ترکیه: هاکان فیدان
عراقچی همچنین گفتگوهایی با هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه داشت. این تعاملات به بررسی «تحولات اخیر در سوریه» و «مذاکرات در عمان» اشاره داشت. عراقچی در این گفت‌وگو توضیح داد که ایران در پی دستیابی به توافقی عادلانه است و از ترکیه تقاضا داشت که از دیپلماسی حمایت کند. طبق گزارش «آناتولی»، فیدان اشاره کرد که ترکیه از کاهش تنش‌ها خوشنود است، اما نگران «پیامدهای محلی» این موضوع است. این ارتباط به علت رقابت‌های موجود بین ایران و ترکیه در سوریه، تلاشی بود برای کاهش ابهامات.
امارات متحده عربی: عبدالله بن زاید
عراقچی در ادامه به گفتگو با عبدالله بن زاید، وزیر خارجه امارات پرداخت. این صحبت‌ها بر «تقویت روابط اقتصادی» و «هماهنگی‌های در مذاکرات» تمرکز داشت. عراقچی از امارات خواست تا از فرصت مذاکرات به منظور ثبات منطقه بهره‌برداری کند. بن زاید نیز از دیپلماسی واله بود، اما بر «رعایت تعهدات بین‌المللی» تأکید کرد. این تعامل به‌وضوح نشان‌دهنده تلاش ایران برای به دست آوردن حمایت از سوی کشورهای خلیج فارس بود.
عراق: فؤاد حسین
عراقچی سپس با فؤاد حسین، وزیر خارجه عراق، تماس برقرار کرد. در این گفتگو، بر «هماهنگی در مسائل منطقه‌ای» و «حمایت عراق از مذاکرات» تأکید شد و عراقچی خاطرنشان کرد که توافق احتمالی به نفع همه همسایگان خواهد بود. حسین نیز موافقت کرد و اعلام کرد که عراق آماده کمک به دیپلماسی است. این تماس به دلیل روابط نزدیک ایران و عراق از اهمیت بالایی برخوردار بود.
سفر به روسیه و جزئیات مذاکرات
عراقچی بعد از آن به مسکو سفر کرد تا با سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، دیدار کند. این سفر که به منظور هماهنگی با یکی از اصلی‌ترین حامیان ایران انجام شد، عراقچی در آن به تشریح نتایج دور اول مذاکرات پرداخت و تأکید کرد که ایران به دنبال توافقی است که حقوقش را تضمین کند. لاوروف نیز بر اساس گزارش «اسپوتنیک»، از مذاکرات حمایت کرد و گفت: «دیپلماسی تنها راه‌حل می‌باشد.»
همچنین، دو طرف درباره نهایی‌سازی توافق ۲۰ ساله بین ایران و روسیه نیز بحث کردند. این توافق محتوای همکاری‌های اقتصادی و نظامی را در بر می‌گیرد، اما هیچ الزامی برای حمایت نظامی در صورت بروز تنش با آمریکا ندارد. در ادامه، عراقچی و لاوروف درباره وضعیت سوریه و نقش ترکیه نیز تبادل نظر کردند و عراقچی خواستار هماهنگی بیشتر برای جلوگیری از تنش‌ها شد. لاوروف نیز بر حفظ نفوذ روسیه در منطقه تأکید کرد. در این بین، عراقچی از روسیه درخواست کرد که در صورت توافق، از لغو تحریم‌ها حمایت کند. دیدار دو ساعته در کرملین با حضور دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، به پایان رسید و لاوروف قول همکاری در شورای امنیت را داد.
اقدامات عراقچی در راستای سیاست همسایگی
اقدامات اتخاذ شده توسط عراقچی، که شامل تماس‌های تلفنی و سفر به روسیه است، جزء سیاست همسایگی ایران می‌باشد، سیاستی که از دولت سیزدهم تقویت شده و در دولت پزشکیان نیز ادامه یافته است. این سیاست، که تمرکز اصلی آن بر بهبود روابط با همسایگان و تقویت همکاری‌های منطقه‌ای می‌باشد، به وضوح در تلاش‌های دیپلماتیک عراقچی بعد از مذاکرات دیده می‌شود.
تماس با عمان به عنوان واسط مذاکرات، نمادی از قدردانی ایران از نقش این کشور و تلاش برای حفظ حمایت آن بوده است. گفتگو با عربستان و قطر نیز نشانگر گامی برای جلوگیری از ابهامات و جذب حمایت کشورهای خلیج فارس است. تماس با ترکیه، با وجود رقابت‌ها، نشان‌دهنده تلاشی برای هماهنگی در مسائل بحرانی مانند سوریه بود. همچنین، گفتگو با امارات و عراق نیز بر تقویت روابط اقتصادی و سیاسی تمرکز داشت. به این ترتیب، این اقدامات به وضوح نشان‌دهنده استراتژی ایران برای ایجاد جبهه‌ای متحد در منطقه هستند.
عباس عراقچی، با سابقه‌ای شناخته‌شده در مذاکرات هسته‌ای و تسلط کافی بر اصول دیپلماسی، موفق شد به سرعت پس از مذاکراتی که در عمان انجام گرفت، یک شبکه ارتباطی گسترده ایجاد نماید. او با برنامه‌ریزی هوشمندانه برای تماس‌ها و سفرهای خود، توانست از بروز هرگونه نقص در دیپلماسی جلوگیری کند. اعلام نظر او در مصاحبه‌ای با «واشنگتن‌پست» که مذاکرات را به‌عنوان «انتخابی راهبردی» توصیف کرد، گواه بر ذکاوت او در نمایش تصویری مساعد از ایران به شمار می‌آید. تماس‌های او با کشورهای حاشیه خلیج فارس، که دارای روابط نزدیکی با ایالات متحده هستند، پیام روشنی به واشنگتن فرستاد مبنی بر اینکه ایران در انزوا به سر نمی‌برد.
بدین ترتیب، تحلیلگران سیاسی بر این باورند که دیپلماسی پس از مذاکرات ایران به رهبری عباس عراقچی، که شامل مکالمات تلفنی با کشورهایی چون عمان، عربستان، قطر، ترکیه، امارات و عراق و همچنین سفر به روسیه است، نمونه‌ای موفق از سیاست همسایگی ایران به شمار می‌رود و به کاهش تنش‌ها با رقبای منطقه‌ای و نزدیکی به دوستان کمک شایانی کرده است که این موضوع بیانگر مهارت عراقچی در مدیریت بحران‌های دیپلماتیک می‌باشد. این نوع دیپلماسی نه تنها فضا را برای دور دوم مذاکرات فراهم کرده بلکه به ایجاد بیشترین ظرفیت برای دفاع از منافع ملی ایران نیز کمک می‌کند.
۲۱۳۳۱۵