الهه جعفرزاده: تالابهای اطراف دریای کاسپین از میانکاله گرفته تا انزلی و الیمالات، بهعنوان سرمایههای ارزشمند زیستمحیطی ایران در معرض تهدیدهای فزایندهای قرار دارند، از جمله فعالیتهای صنعتی غیرقانونی، آلودگی و تغییرات اقلیمی.
مهدی زارع، کارشناس زلزله و استاد در پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله، در تحلیلی دقیق و جامع، از پروژه جنجالی پتروشیمی میانکاله پرده برداشته و نسبت به وضعیت نگرانکننده این اکوسیستمهای آسیبپذیر هشدار میدهد و بر لزوم اقدام سریع برای حفاظت از این نواحی تأکید دارد.
او تصریح میکند: «شبه جزیره میانکاله -ذخیرهگاه زیستکره یونسکو- در سواحل جنوب شرقی دریای کاسپین با تنوع بینظیر خود بهعنوان یک ایستگاه حیاتی برای پرندگان مهاجر عمل میکند. میانکاله با معضلاتی چون رواناب کشاورزی حاوی آفتکشها و کودها، تخلیه زبالههای صنعتی به آبهای اطراف و همچنین فعالیتهای گردشگری غیرقانونی مواجه است. افزایش دما موجب تسریع در تبخیر منابع آب تالاب شده و به همراه کاهش ورودی آب شیرین به دلیل طرحهای انحراف آب در بالادست، وضعیت اکوسیستم میانکاله را به بحرانی جدی دچار کرده است.»
تخلفات اخیر در ذخیرهگاه زیستکره میانکاله
زارع به کارهای غیرقانونی اخیر در مرتع حسینآباد، بخشی از ذخیرهگاه زیستکره میانکاله، اشاره میکند که با وجود توقف قضایی پروژه پتروشیمی میانکاله در سال ۱۴۰۲، این تخلفات همچنان ادامه دارد.
او میگوید: «طبق گزارش عصر ایران (۲۷/۱/۱۴۰۴)، مرتع ۴۰۰ هکتاری حسینآباد که بخشی از ذخیرهگاه زیستکره میانکاله محسوب میشود، شاهد تخلفهای تازهای است. پروژه پتروشیمی میانکاله به دلیل فشارهای قضایی و مردمی در سال ۱۴۰۲ متوقف شد. گزارشها از فعالیتهای عمرانی غیرمجاز در این ناحیه حکایت دارد، از جمله ساخت یک سوله جدید. بر اساس مشاهدات عینی، از مدتی پیش تریلیهای حامل پایههای فلزی پیشساخته به محوطهای ۹۰ هکتاری در مرتع حسینآباد وارد شدهاند. این محوطه که با دیوارهای بلند احاطه شده، قرار بود مکان پتروشیمی مازندران (میانکاله) باشد. یکی از دامداران محلی میگوید: “تریلیها در صبح تا غروب میآمدند. حدود ۳۰ تا ۴۰ تریلی پایههای فلزی سوله را حمل کردند. بارشان را خالی کردند و بدون بار بازگشتند. لودر و کامیون نیز شن و ماسه برای آمادهسازی بستر میآوردند، شاید ۶۰ تا ۷۰ سرویس.”
جهانگیر، سخنگوی قوه قضائیه، در تاریخ ۲۷ فروردین بیان داشت که واگذاری اراضی ملی منطقه حسینآباد بهشهر برای احداث پتروشیمی میانکاله، مغایر با ضوابط و مقررات قانونی بود و در سال ۱۴۰۱ دادستان وقت کشور به وزیر جهاد کشاورزی نامهای ارسال کرد و تأکید نمود که این موضوع باید در هیئت نظارت مورد بررسی قرار گیرد و نسبت به فسخ قرارداد و استرداد اراضی اقدام لازم انجام شود.»
بحران دریای کاسپین و تالابهای وابسته
کاهش سطح آب دریای کاسپین تأثیرات شدید و منفی بر تالابهای مرتبط مانند میانکاله و خلیج گرگان دارد و بقای اکوسیستم منطقه را به خطر میاندازد.
زارع در این خصوص عنوان میکند: «دریای کاسپین در سه دهه اخیر، از سال ۱۳۷۴ تا به امروز، ۱.۶ متر از آب خود را از دست داده است و پیشبینی میشود که در بیست و پنج سال آتی با کاهش ۴ تا ۶ متری مواجه خواهد شد که ناشی از تغییرات اقلیمی و کاهش جریانهای آب رودخانهها است. بدون انجام اصلاحات اساسی، ایران نه تنها یک کانون تنوع زیستی، بلکه یک سپر حیاتی در برابر بلایای اقلیمی که میلیونها سکنه ساحلی را در خطر قرار میدهد، را از دست خواهد داد. حفاظت از این تالابها
“`html
تالابها تنها یک الزام زیستمحیطی نیستند، بلکه بهعنوان نجاتگری برای آینده نسلهای آتی بهشمار میآیند. تالابهای میانکاله به سطح آب دریای کاسپین وابستهاند و در نتیجه به کاهش مناطق رویشگاهی دچار شدهاند. کانال چاپاقلی که روزگاری آبراه مهمی محسوب میشد و خلیج گرگان را به دریای کاسپین متصل میکرد، اکنون به عمق چند سانتیمتری تنزل یافته است و پروسه ارتباط آبزیان را قطع کرده است.
میانکاله؛ هدف تهدیدات انسانی و طبیعی
آلودگیهای صنعتی و مرگ پرندگان مهاجر
متخصص پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی درباره خطرات تهدیدکننده حیات پرندگان مهاجر و اکوسیستم بینظیر میانکاله به دلیل آلودگیای که از روانابهای صنعتی و کشاورزی نشأت میگیرد و شیوع بیماری بوتولیسم، میافزاید: «هیدروکربنهای آروماتیک چند حلقهای (PAHs) از طرق فاضلابهای تصفیهنشده، آفتکشهای کشاورزی و روانابهای صنعتی به رسوبات و آب میانکاله آسیب رساندهاند.
تحقیقی که در سال ۱۳۹۹ انجام شد، نشان داد که غلظت PAH در آب به ۵۶۴ نانوگرم در لیتر رسیده که این مسئله مربوط به فعالیت کارخانههای پتروشیمی، مزارع پرورش ماهی و زبالههای شهری میباشد. افزایش مواد مغذی ناشی از کودها و فاضلاب بهطور مستقیم موجب شکوفایی جلبکهای سمی، کاهش اکسیژن و در نتیجه شیوع بوتولیسم شده است که در سال ۲۰۲۰ جان بیش از ۴۰۰۰۰ پرنده مهاجر را گرفته است.
وی همچنین افزود: «مجتمع پتروشیمی امیرآباد بهشهر در سالهای اخیر موضوعی بحثبرانگیز شده است و ساخت این پروژه در منطقه تالاب میانکاله با ایجاد آلودگی و تکهتکه شدن زیستگاه، تهدید جدی بهحساب میآید. این پروژه با وجود عدم دریافت مجوزهای زیست محیطی، توسط مقامات محلی به کرات مطرح میشود، بهویژه در فروردین ۱۴۰۴.»
آتشسوزیها و خطر معیشتهای محلی
آتشسوزیهای مکرر و تخریب زیستگاههای طبیعی، معیشت ساکنان محلی که به تالاب میانکاله وابستهاند را در معرض تهدید قرار داده و در نهایت تنوع زیستی ناحیه را کاهش داده است.
مهدی زارع به این موضوع پرداخته و میگوید: «آتشسوزیهای جنگلی که عمدتاً ناشی از فعالیت شکارچیان غیرقانونی یا زمینخواران است، طی پنج سال اخیر بیش از ۱۰۰۰ هکتار از پوشش گیاهی تالاب میانکاله را نابود کرده است. این منطقه بهطور سالانه پذیرای ۲۵۰ هزار پرنده مهاجر است، از جمله گونههای در خطر انقراض مانند پلیکان دالماسی و اردک سرسفید. شیوع اخیر بیماری بوتولیسم منجر به از بین رفتن زیستگاههای این پرندگان شده است. نابودی تالاب هماکنون معیشت مرتبط با ماهیگیری (مثل تولید خاویار) و اکوتوریسم را به خطر میاندازد. بیش از ۱۵ میلیون نفر در استانهای گلستان و مازندران به این اکوسیستمها وابستگی دارند. خشک شدن تالابها موجب افزایش طوفانهای گرد و غبار، بروز بیماریهای تنفسی و مشکلات در کشاورزی میشود.
مدیریت ناکارآمد و پروژههای آسیبزا
عدم وجود یک برنامه مدیریتی جامع برای سواحل و تعارضات در مسئولیتها، موجب تسهیل اجرای پروژههای آسیبزا همانند پتروشیمی امیرآباد بهشهر گردیده است.
زارع در این زمینه گفت: «ایران همچنان از یک برنامه جامع مدیریتی برای سواحل بیبهره است. تداخل در مسئولیتها بین نهادها و ناکارآمدی در اجرای حفاظتهای کنوانسیون رامسر سبب میشود فعالیتهای غیرقانونی به سادگی انجام شود. به رغم هشدارها، تلاشها برای احیای جریان آب (به عنوان مثال، لایروبی کانالها) در حال تعویق است. ارتباط خلیج گرگان با دریای کاسپین تا پنج سال آینده ممکن است به طور کامل از بین برود مگر آنکه مداخلههای موثری صورت گیرد.
وی افزود: «پروژههای صنعتی که محیط زیست را در اولویت قرار نمیدهند، همانند پتروشیمی امیرآباد بهشهر، نشاندهنده تضادها در سیاستگذاریهای دولتهای گذشته ما هستند. چنین پروژههایی تنها به بهانه فراهم کردن استانداردهای یورو-۵ مجوز گرفتهاند، در حالی که عملاً تامین این استانداردها در حال حاضر امکانپذیر نیست و از طرف دیگر، اساساً وجود این پروژهها بر اساس الزامات زیستمحیطی فعلی، توجیهپذیر نیست.»
“““html
استانداردهای خاص میتواند منجر به ایجاد مشکلاتی برای محیط زیست شود و با توجه به وضعیت حساس محیط زیستی در نوار ساحلی کاسپین، اجرای این نوع طرحها ممکن است منجر به خسارات جدی و غیرقابل جبران گردد.
زارع به وضوح میگوید: «تالابهای میانکاله و خلیج گرگان به سمت تخریب و فروپاشی حرکت میکنند. برای ادامه بقاء آنها اقدام فوری جهت مقابله با خشک شدن ناشی از تغییرات جوی و آلودگیهای صنعتی و سیاستهای نادرست الزامی است.»
اکوسیستمهای در معرض تهدید ایران/ تالاب انزلی یا باتلاق سمی؟
تالاب انزلی به خاطر آلایندههای صنعتی و فاضلابهای شهری در طول چندین دهه به یکی از آسیبپذیرترین اکوسیستمهای کشور تبدیل شده است.
بر اساس گفتههای زارع، «تالاب انزلی با وسعتی معادل ۲۴۰۰۰ هکتار در استان گیلان قرار دارد و به عنوان یکی از اکوسیستمهای در معرض خطر در ایران شناخته میشود. سالها دفع غیرمنظم زبالههای صنعتی و فاضلابهای untreated از شهرهایی نظیر رشت، بخشهایی از انزلی را به باتلاقهای سمی تبدیل کرده است.
نسبت به فلزات سنگین مثل سرب و جیوه که در لایههای رسوبی شناسایی شده، نگرانی وجود دارد. عمق تالاب، به علت رسوبها و تجمع آنها، از ۱۰ متر در گذشته تا به امروز به کمتر از ۵۰ سانتیمتر کاهش یابد. این تخریب زیستگاه تاثیر بسیار منفی بر روی گونههای آبزی، به ویژه ماهیها، داشته است.»
تالاب الیمالات و بحران urbanization
شهرنشینی ناامن و فعالیتهای توریستی بدون کنترل، تهدیدی جدی برای تالاب الیمالات و زیستگاههای پیرامونی آن به شمار میرود.
زارع در این خصوص بیان میکند: «جنگل، تالاب و سد الیمالات واقع در ۹ کیلومتر از جنوب شهر نور مازندران به دنبال شهری شدن سریع در اطراف الیمالات دچار کاهش جنگل و افزایش فرسایش خاک شده است. فعالیتهای تفریحی بیقید و شرط و تجاوز به حریم تالاب به نام یا توجیه توسعه گردشگری، باعث آسیب به زیستگاههای موجود در این ناحیه شده است.»
آلودگی و به خطر افتادن تالابهای جنوبی کاسپین
تالابهای جنوبی کاسپین با مسایل ناشی از فاضلاب، روانابهای کشاورزی و فعالیتهای ساخت و ساز مقابله میکنند.
مهدی میافزاید: «تالاب الیمالات و تالابهای اطراف کاسپین با خطر جذب فاضلاب غیر قابل تصفیه از نقاط اطراف دریا روبرو هستند. پسابهای صنعتی که شامل مواد سمی نظیر کادمیوم هستند، آلودگی را تشدید میکنند. روانابهای کشاورزی که مواد مغذی بیش از حد مانند نیتروژن و فسفر را وارد تالابها میکند، منجر به وضعیت اترورفیك میشود. رسوبگذاری ناشی از از بین رفتن جنگلها در بالادست، ظرفیت ذخیره آب در تالابهایی مثل انزلی را به شکل چشمگیری کاهش داده است.
این فرآیند همچنین با تغییر در الگوی جریان آب، اکوسیستمهای آبی را تحت تأثیر قرار میدهد. پروژههای ساختمانی به طور غیرمستقیم در اکوسیستمهای طبیعی اختلال ایجاد میکنند. نیاز به زمین به همین راحتی سبب تخریب زیستگاهها میشود.
روشهای حفاظتی برای تالابها
زارع، با ارائه پیشنهادات عملی به منظور کاهش آلودگی، احیای اکوسیستم و مدیریت هوشمند تالابها میگوید: «تصفیه فاضلابهای شهری پیش از ورود آنها به تالابها میتواند از آلودگی و خطرات ناشی از عوامل بیماریزا یا فلزات سنگین جلوگیری کند. سرمایهگذاری ۴۰۰ میلیون دلار به منظور مهار بحران فاضلاب در استان گیلان الزامی است. چارهاندیشیهای گردشگری باید توازن بین منافع اقتصادی و حفاظت از محیطزیست را مدنظر قرار دهد. احیای جنگل در بالادست به کاهش نرخ رسوب کمک خواهد کرد. کاشت پوشش گیاهی بومی در نزدیک رودخانهها برای ثبات زمین لازم است. تشویق به استفاده از روشهای کشاورزی پایدار به جلوگیری از فرسایش خاک سطحی در رودخانههای تأمینکننده تالابها کمک میکند. اقداماتی برای سازگاری با اقلیم باید بر جلوگیری از اثرات تغییرات جوی تمرکز یابد.
۴۷۲۳۲
“`