آسیبهای روحی جنگ بسیار زیاد و در بعضی موارد جبرانناپذیر است. که یکی از مهم ترین آن ها دغدغه کار و حقوق و مزایا و امرار معاش است.
پاسخ به این سؤال کمی حساستر است و به مرز میان «قانون قراردادها» و «قوانین اضطراری جنگ» مربوط میشود.به طور کلی، عدم پرداخت حقوق یا مزایا به صورت خودکار و مطلق در زمان جنگ قانونی نیست، اما بستگی دارد که «چه چیزی» قرار است پرداخت نشود و «چرا».
در اینجا سه سناریوی اصلی بررسی و بیان میشود:
１. عدم پرداخت حقوق برای «کارهای انجام نشده» (قانون قوه قهریه)
در حقوق، جنگ معمولاً به عنوان «قوه قهریه» (Force Majeure) شناخته میشود. اگر جنگ به گونهای باشد که مانع از حضور کارگر در محل کار یا انجام وظایف شود (مثلاً به دلیل بمباران، بستن مسیرها یا تخلیه مناطق)، کارفرما میتواند استدلال کند که چون «کاری انجام نشده»، پس «حقوقی هم قابل پرداخت نیست».
– در این حالت، قرارداد معمولاً تعلیق میشود. یعنی کارگر حقوق ماهانه را نمیگیرد، اما همزمان کارفرما هم نمیتواند به دلیل غیبت کارگر، او را اخراج کند یا جریمه کند.
２. عدم پرداخت مزایا و پاداشها
مزایا (مانند حق مسکن، حق اولاد، پاداش عملکرد و غیره) معمولاً در دسته «مزایای قراردادی» قرار میگیرند.
– اگر در قرارداد ذکر شده باشد که این مزایا مشروط به حضور در محل کار یا شرایط عادی است، کارفرما میتواند در زمان جنگ (که شرایط عادی نیست) از پرداخت آنها خودداری کند.
– اما حقوق پایه (دستمزد) که برای کار انجام شده است، تحت هیچ شرایطی نباید از کارگر گرفته شود.
３. زمانی که عدم پرداخت «غیرقانونی» است
اگر شرایط جنگی باعث شود کارگر با سختی زیاد و در شرایط خطرناک به کار خود ادامه دهد، کارفرما حق ندارد حقوق او را قطع کند. در واقع:
– حقوقِ کار انجام شده: پرداخت آن یک الزام قطعی است.
– حقوقِ کارگر در بخشهای حیاتی: در بسیاری از کشورها، برای کارگران بخشهای استراتژیک (مثل تولید غذا یا مهمات) در زمان جنگ، قوانین سختگیرانهای وجود دارد که حتی در صورت توقف موقت فعالیت، دولت یا کارفرما را ملزم به حفظ حداقلهای معیشتی میکند.
در مقام نتیجه می گویند.!
– آیا میتوان حقوق را قطع کرد؟ اگر کار انجام نشود و طبق بند “قوه قهریه” در قرارداد، خیر؛ حقوق پرداخت نمیشود اما قرارداد هم تعلیق میشود (نه لغو).
– آیا میتوان مزایا را حذف کرد؟ بله، اگر در قرارداد مشروط به شرایط خاص باشند.
– آیا میتوان حقوق کار انجام شده را نداد؟ خیر؛ این کار از نظر حقوقی (حتی در زمان جنگ) جرم محسوب میشود.
پس اگر در شرایط جنگی کارگاه دایر باشد چه کار باشد چه کار نباشد تا زمانی که قرارداد کار معتبر باشد کارفرما موظف به پرداخت مزد و مزایای کارگر است.
اما اگر امکان کار وجود نداشته باشد کارفرما می تواند با معرفی کارگر به اداره بیمه از مزایای آن بهره مند و به تبع آن اخراج کارگر خارج از اراده صورت گیرد.
– اما صرفنظر از قانون، اخلاق حکم میکند در شرایط سخت جنگی از منظر روانشناسی به مصداق شعر “بنی ادم اعصای یک پیکرند…”وقتی عضوی از اعضا جامعه به لحاظ وقوع جنگ بیکار شد. یارا و کمک نامبرده باشیم تا از تحمیل شرایط سخت اقتصادی بر کانون خانواده و فروپاشی بنا و سقف آن جلوگیری کنبم.
تا انسانهای سمی و مشکل آفرین روانه جامعه نکنیم.و موجب ایجاد یاس و ناامیدی و گسترش بذر نزاع و عصبانیت و… نباشیم و از شیوع ان جلوگیری کنیم.
فرشته سادات شجاعی – دکتری روان شناسی – مدیرمنابع انسانی
حمیدرضا آقاباباییان- دکتری حقوق
۲۳۳۲۳۳