غزال زیاری- یک سال پیش بود که پزشکان سبک خاصی از درمان را برای یک مرد مبتلا به نوعی نادری از بیماری نورون حرکتی آغاز کردند و بعد از یک سال از شروع دارویی که جهش ژنتیکی خاص عامل بیماریاش را هدف قرار میدهد، حالا او اولین فردی است که بهبود علائم را تجربه کرده است.
محققان بعد از انجام آزمایش اولیه بر روی این فرد، اعلام کردهاند که نتایج اولیه واقعاً شگفتانگیز است و میتوان این روش را بهعنوان پایه درمانهای بیشتری برای بیماریهای نورودژنراتیو ناشی از جهشهای نادر مورد استفاده قرار داد و با بهرهگیری از درمانهای هدفمند ژنی، برای درمان افراد مبتلا به شکلهای نادر اسکلروز جانبی آمیوتروفیک (ALS) وارد عمل شد.
گام بزرگ برای درمان ALS
این مرد به شکل بهآرامی پیشروندهای از بیماری اسکلروز جانبی آمیوتروفیک (ALS) که نوعی بیماری نورون حرکتی است مبتلاست. این بیماری، توسط یک جهش نادر ایجاد میشود و همین جهش به تجمع پروتئین و در نهایت مرگ نورونهای حرکتی منجر خواهد شد.
اما درمانی که پزشکان برای او در نظر گرفتند، نوعی درمان RNA به نام «درمان الیگونوکلئوتیدی ضدحس» (antisense oligonucleotide therapy) بود. در این روش، برخلاف ژندرمانی معمولی که ژنهای فرد را برای درمان بیماری تغییر میدهد، از رشتههای کوتاه مواد ژنتیکی برای هدف قرار دادن RNA تولید شده توسط ژن و کاهش میزان پروتئین ساختهشده استفاده میشود.
استیو ووچیچ، نورولوژیست و محقق ALS دانشگاه سیدنی اعلام کرده که نتایج اولیه بهدستآمده، یک گام اول هیجانانگیز است؛ هرچند به گفته او، برای اینکه دانست که آیا این درمان واقعاً میتواند پیشرفت بیماری را متوقف کرده یا یک درمان قطعی باشد، خیلی زود است. به گفته او باید دستکم برای دو تا سه سال دیگر، این فرد تحت نظارت باشد و درعینحال اثرات این دارو روی بیماران بیشتری آزمایش شود.
فلور گارتون، محقق بیماریهای عصبی دانشگاه کوئینزلند هم دراینباره توضیح داده که درمانهای مشابه الیگونوکلئوتیدی ضدحس، آینده درمان بسیاری از افراد مبتلا به ALS خواهد بود.
جالب است بدانید که تنها حدود ۵ تا ۱۰ درصد از افراد مبتلا به ALS دارای یک جهش ژنتیکی شناختهشده هستند؛ اما حالا درمانهای ضدحس، ایمن به نظر میرسند و میتوانند برای افرادی با جهشهای ژنتیکی رایج، جهشهای نادر یا حتی منحصر به فرد و افرادی که بیماریشان ناشی از چندین جهش است مورداستفاده قرار بگیرند.
این بیماری چطور کار میکند؟
بیماری ALS باعث مرگ نورونهای حرکتی در مغز و نخاع میشود و همین منجر به علائمی مثل ضعف عضلانی، مشکل در صحبت کردن و فلج پیشرونده خواهد شد. اکثر افراد مبتلا به این شرایط درنهایت برای تنفس به ونتیلاتور نیاز پیدا خواهند کرد و مرگ آنها معمولاً در اثر نارسایی تنفسی رقم میخورد.
درعینحال هیچ درمانی برای آن وجود ندارد و گزینههای درمانی به شدت محدود هستند؛ بهطور میانگین امید به زندگی در این افراد، بعد از تشخیص بیماریشان، بین دو تا پنج سال است.
محققان در این آزمایش، بر روی فردی که بیماریاش ناشی از جهش در ژن CHCHD۱۰ (که در کمتر از ۱ درصد از افرادی که به ALS مبتلا میشوند، یافت میشود) تحقیق کردند. این ژن، پروتئینی را کد میکند که به میتوکندریها (اندامکهایی که انرژی لازم برای تغذیه سلولها را تولید میکنند) اجازه میدهد تا بهدرستی کار کنند و نقص در این ژن منجر به آسیب به میتوکندریها خواهد شد و به نظر در مرگ نورونها نقش دارد.
روند درمان این بیمار
این بیمار در طول یک سال بین بهار ۲۰۲۴ تا بهار ۲۰۲۵، سه دوز ۵۰ میلیگرمی و به دنبال آن سه دوز ۷۵ میلیگرمی از دارو را در نخاعش دریافت کرد. طبق اعلام محققان، در طول دوره درمان او هیچ عارضه جانبی جدیای را تجربه نکرد و هیچ نشانهای از زوال شناختی که یکی از علائم رایج ALS است، در او دیده نشد.
یک سال بعد از تزریق اولین دوز، سطوح خونی پروتئینهای زنجیره سبک نوروفیلامنت او (که توسط نورونهای آسیبدیده تولید میشوند و بهعنوان نشانگر زیستی برای پیشرفت ALS استفاده میشوند) کاهشیافته و در محدوده طبیعی قرار گرفت. طبق گفته ووچیچ، این نشان میدهد که این شیوه درمانی میتواند نورونهای مغز این مرد را حفظ کند.
حالا و بعد از یک سال در تکرار آزمایشها ، امتیازهای کسبشده این فرد در آزمون اندازهگیری مهارتهای حرکتی، تنفس و عملکرد عصبی، بهبودیافته و امتیازهای مربوط به تنفس و شناخت پایدار باقیمانده است. بیورن اسکارسون، نورولوژیست و یکی از نویسندگان مقاله اعلام کرده که گرچه بعضی از افراد مبتلا به ALS، بدون درمان، بهطور کوتاهمدت، بهبودی را در علائمشان مشاهده میکنند، اما بهبودی پایدار بدون درمان نادر است.
در درمانهای ضدحس، جهشهای ژنی رایجتری که باعث ALS میشوند، هدف قرار داده میشود؛ اما باید در نظر داشت که ساخت این درمانها حداقل یک دهه زمان برده است. از سوی دیگر ساخت دارویی که ژن CHCHD۱۰ را هدف قرار میدهد، تنها سه سال طول کشید. اسکارسون به این نکته اشاره کرده که توانایی ساخت یک داروی هدفمند برای جهش یک فرد خاص، آزمایش آن روی حیوانات و سپس تجویز آن به فرد در طول عمرش، اقدام شگفتانگیزی بوده.
امید به آینده
طبق گفته اسکارسون، این دارو بهعنوان بخشی از یک کارآزمایی بالینی به هشت نفر دیگر که آنها هم جهشهایی در ژن CHCHD۱۰ داشتند، داده شده است. تیم او قصد دارد تا علاوه بر ادامه نظارت بر شرکتکنندهها در آزمایش، تأییدیه افزایش دوز را دریافت کنند. افرادی که درمانهای ضدحس دریافت میکنند، برای حفظ غلظت دارو در سلولهایشان به درمان مداوم نیاز دارند و بدین ترتیب این روند ادامه خواهد یافت.
ووچیچ در این رابطه توضیح داد: «هنوز نیازمند بازتولید در مطالعات، دورههای پیگیری طولانیتر و شرکتکنندگان بیشتر هستیم تا فواید مداوم این درمان ثابت شود. آزمایشهای مربوط به یک درمان ضدحس دیگر که جهش دیگری را هدف قرار میدهد، ۳۶ ماه پس از شروع درمان، مزایایی را در قدرت عضلانی نشان داد.»
در بخش پایانی گارتون هم به این نکته اشاره کرد که به اقدامات بیشتری برای کارآمدتر و ارزانتر کردن فرآیند توسعه درمانهای ضدحس و بهبود اثربخشی خود داروها نیاز است. طبق توضیح او، جهشهای CHCHD۱۰ بیماریهای دیگری مثل زوال عقل را هم ایجاد میکنند؛ بدین ترتیب به نظر میرسد که افراد مبتلا به آن شرایط هم میتوانند از درمان ضدحس بهره مند شوند.
منبع: nature
۲۲۷۲۲۷