به گزارش خبرگزاری صحت خبر به نقل از ایرنا، مرتضی حنانه از برجسته‌ترین موسیقیدانان، آهنگسازان و رهبران ارکستر در تاریخ موسیقی معاصر ایران است. او را بیش از هر چیز به خاطر تلاش‌های خستگی‌ناپذیرش برای پیوند میان موسیقی اصیل ایرانی و فرم‌های علمی و ارکسترال غربی می‌شناسند. حنانه تنها یک آهنگساز نبود؛ او یک نظریه‌پرداز و معلم بزرگ بود که نگاهی نو به «پلی‌فونی» (چندصدایی) در موسیقی ایرانی داشت.
مرتضی حنانه متولد ۱۱ اسفند ۱۳۰۱ در تهران بود، او پس از پایان دوره ابتدایی، به اصرار پدرش در هنرستان موسیقی ملی به تحصیل مشغول شد. در آن زمان، هنرستان موسیقی ۱۰ نفر از موسیقیدانان را از چکسلواکی برای آموزش به هنرآموزان هنرستان استخدام کرده بود که حنانه آموختن ساز هورن را زیر نظر یکی از آنها یعنی رودولف اوربانتس آغاز کرد. او بعدها به عنوان نوازنده هورن اول ارکستر سمفونیک تهران شناخته شد.
با آغاز جنگ جهانی دوم و کشیده شدن آتش آن به ایران، هنرستان موسیقی تعطیل شد اما حنانه با کمک علاقه‌مندان دیگر نظیر غلامحسین غریب، حسن شیروانی و فریدون فرزانه کنسرت‌هایی را به صورت آزاد در تالارهای انجمن‌های فرهنگی و هنری برپا کرد و پس از چندی با پیوستن پرویز محمود به این جمع، سال ۱۳۲۵ پایه ارکستر سمفونیک تهران گذاشته شد.
سال ۱۳۲۸ با سفر بی‌بازگشت پرویز محمود به آمریکا، حنانه همراه دوستانش غلامحسین غریب، حسن شیروانی و جلیل ضیاءپور نشریه فرهنگی «خروس جنگی» را بنیاد گذاشتند. این هنرمندان می‌خواستند سنگر محکمی برای دفاع از نظرات خود در برابر هواداران موسیقی سنتی به وجود آورند. حنانه در کنار این کار رسانه‌ای، به گردآوری آثار پراکنده محمود می‌پرداخت و آنها را برای اجرا با ارکستر سمفونیک تهران که از سوی روبیک گریگوریان رهبری می‌شد، آماده می‌کرد. در همین سال‌ها حنانه کار معروف خود «سوییت شهر مرجان» را بر روی قصه‌ای از غلامحسین غریب به پایان برد.
حنانه سال ۱۳۳۲ برای تکمیل تحصیلات و مطالعات خود در رشته‌های مختلف هنری، به خصوص موسیقی به ایتالیا سفر کرد. او پس از فارغ‌التحصیلی در انستیتوی موسیقی واتیکان سال ۱۳۴۰ به ایران بازگشت. حنانه از آن به بعد در ایران به عنوان پرکارترین موسیقیدان پیشرو به شمار رفت. او سال ۱۳۴۲ علاوه بر تدریس سازبندی (ارکستراسیون) و اداره کلاس هورن در هنرستان عالی موسیقی، به عضویت شورای عالی موسیقی رادیو ایران درآمد و در همین زمان بود که ارکستر سمفونیک رادیو ایران را به نام ارکستر «فارابی» پایه‌گذاری کرد. این ارکستر توانست آثار آهنگسازان ایران را مانند مرتضی حنانه، صدیقه شهنیا، فریدون ناصری، فریدون فرزانه، مصطفی کسروی و سیروس شهردار را اجرا و ضبط کند.
حنانه سال‌های ۱۳۴۸ و ۱۳۴۹ سرپرستی و اجرای برنامه‌های آموزشی موسیقی ایرانی در تلویزیون را با عنوان «شناسایی موسیقی اصیل ایرانی» به همراه فرهنگ شریف، مرتضی نی‌داوود و حسین قوامی به عهده گرفت. او سال ۱۳۴۵ از طرف رادیوی ایران و به دعوت یونسکو به «تریبون انترناسیونال آهنگسازان رادیو و تلویزیون» اعزام شد و آنجا قطعاتی از «ارتوریو» اثر خود را اجرا کرد که از رادیوی ایرلند و سوییس پخش شد.
پس از افتتاح سازمان «رادیو تلویزیون ملی ایران» حنانه در سمت مشاور سرپرستی اقدام به تأسیس کلاس‌هایی برای تعلیم فنی خوانندگان کرد و ارکستر سازهای ایرانی را تشکیل داد. حنانه در سال‌های پایانی دهه چهل با انحلال ارکستر «فارابی» و با توجه به تجربه‌های سینمایی که در ایتالیا اندوخته بود به موسیقی فیلم روی آورد و با آفریده‌های خود توفیق بسیاری از فیلم‌های متوسط را نیز تضمین کرد.
او برای فیلم‌هایی همچون «فرار از تله»، «گُرگ بیزار»، «قصه ماهان»، «سلام سرزمین من»، «موج»، «گلیم» و «تیرباران» موسیقی نوشته است. موسیقی سریال‌های تلویزیونی «هزاردستان» به نویسندگی و کارگردانی علی حاتمی از آثار اوست، «امپرومپتوی راگیا»، «لالایی» و قطعه‌ای بر روی شعری از نیما یوشیج، از دیگر آثار حنانه هستند.
اثر «کاپریس برای پیانو و ارکستر» مهم‌ترین اثر حنانه است که در طول سی سال و بر مبنای آخرین دست‌آوردهای او روی موسیقی چندصدایی ایران نوشته شده است. این اثر با ارکستر سمفونیک تهران و رهبری فریدون ناصری سال ۱۳۶۹ و ارکستر مجلسی تلویزیون ملی ایران در سال ۱۳۴۷، اجرا اما ضبط نشد. در نهایت به دلیل اینکه اجراهای این اثر هیچ وقت مورد تأیید او قرار نگرفت (به نقل از خودش، درد بزرگ تکنیک اجرایی مانع آن بود) آن را «کاپریس لعنتی» نام نهاد. حنانه شاگردان بسیاری تربیت کرد که مانند فرهاد فخرالدینی بعدها از ستون‌های موسیقی ایران شدند.
حنانه ۲۴ مهر سال ۱۳۶۸، پس از گذراندن بیماری سرطان چشم درگذشت. او وصیت کرده بود که در آرامگاه ابن سینا و در همدان به خاک سپرده شود اما برخلاف وصیتش، در امامزاده طاهر کرج به خاک سپرده شد.
ویژگی‌های آثار مرتضی حنانه
حنانه هنرمندی بود که میان سنت و مدرنیته پل زد. او نه تنها یک آهنگساز بلکه یک مصلح موسیقی بود که معتقد بود ارتقای موسیقی ایرانی از طریق دانش آکادمیک و بهره‌گیری هوشمندانه از تکنیک‌های جهانی امکانپذیر است. او در تاریخ موسیقی ایران به عنوان یک تحلیلگر و معمار صوتی شناخته می‌شود. برخلاف آهنگسازانی که صرفا بر اساس ذوق فردی عمل می‌کردند، آثار حنانه بر پایه تحلیل‌های عمیق تئوریک و تکنیک‌های سخت‌گیرانه موسیقی کلاسیک غربی بنا شده بود.
موسیقی حنانه از ویژگی‌های متمایز و منحصر به فردی برخوردار است که او را از هم‌نسلان خود جدا می‌کند؛ بزرگ‌ترین دغدغه حنانه، «چندصدایی کردن» موسیقی ایرانی بود. برخلاف بسیاری از سنت‌گرایان که معتقد بودند موسیقی ایرانی تک‌صدایی است، حنانه با استفاده از تکنیک‌های هارمونی و کنترپوان، سعی کرد ملودی‌های ایرانی را در قالب‌های ارکسترال چندصدایی جای دهد.
حنانه موسیقی اصیل ایرانی را با فرم‌های غربی نظیر «سوئیت» و «سمفونی» تلفیق می‌کرد. او در تنظیمات خود از ساختارهای علمی ارکسترال استفاده می‌کرد تا غنای موسیقی سنتی را به رخ بکشد. این موسیقیدان با کپی‌کاری و تقلید کورکورانه از موسیقی غربی یا تحریف موسیقی سنتی مخالف بود. او معتقد بود موسیقی ارکسترال ایران باید هویت ایرانی داشته باشد و نباید صرفا لباس غربی به تن موسیقی ایرانی پوشاند.
حنانه در کتاب‌های خود به ویژه «گام‌های گمشده» نظریات بحث‌برانگیزی را مطرح کرد. او معتقد بود فواصل موسیقی ایرانی در طول قرن‌ها دچار انحراف یا فراموشی شده‌اند. او با تکیه بر تحقیقات تاریخی خود، تلاش می‌کرد در آهنگسازی‌هایش از فواصل و گام‌هایی استفاده کند که کمتر در موسیقی رایج زمانه شنیده می‌شد. این رویکرد باعث می‌شد آثار او فضا و حس متفاوتی داشته باشند که برای شنونده آشنا بود اما در عین حال، غریبه و تازه به نظر می‌رسید.
حنانه از پیشگامان موسیقی فیلم در ایران بود. موسیقی متن فیلم‌هایی همچون «خون‌بارش» (کارگردانی امیر قویدل)، «تشریفات» (کارگردانی مهدی فخیم‌زاده)، «مردی که موش شد» (کارگردانی احمد بخشی)، «تیرباران» (به کارگردانی علی‌اصغر شادروان)، «جعفرخان از فرنگ برگشته» (به کارگردانی علی حاتمی) و سریال ماندگار «هزاردستان» به نویسندگی و کارگردانی علی حاتمی نشان‌دهنده توانایی او در تصویرسازی صوتی بود. او موسیقی فیلم را یک هنر مستقل می‌دانست که باید به کیفیت کلی فیلم کمک کند.
استفاده از تم‌های ثابت برای شخصیت‌ها یا موقعیت‌های خاص، از ویژگی‌های بارز او در موسیقی متن بود که به یکپارچگی ساختاری اثر کمک می‌کرد. به عنوان مثال حنانه موسیقی سریال تلویزیونی «هزاردستان» را بر اساس پیش‌درآمدی در اصفهان از مرتضی نی‌داوود نوشت.
حنانه «هزاردستان» را در هفت قسمت نوشته و از نظر رنگارنگی تم‌ها، اثری بسیار پُرمایه است. این موسیقی مردمی‌ترین اثر حنانه به شمار می‌آید و حال و هوای تهران سال ۱۳۲۰ را به خوبی منتقل می‌کند. آلبوم موسیقی متن سریال «هزار دستان» سال ۱۳۸۰ در ۲۷ قطعه منتشر شد. برای شنیدن قطعه نخست اثر اینجا مراجعه کنید.
آثار مرتضی حنانه را می‌توان موسیقی اندیشیده نامید. ویژگی اصلی کار او این است که مخاطب، چه متخصص باشد و چه شنونده عام، در قطعات او هم احساس ایرانی بودن را دریافت می‌کند و هم از انسجام علمی یک اثر ارکسترال لذت می‌برد. او به جای اینکه موسیقی ایرانی را در قفس سنت حبس کند، به آن زبان جهانی ارکستر را آموخت.
رونمایی از پارتیتور بازنویسی شده «کاکوتی» پس از ۵۸ سال
آیین رونمایی از پارتیتور (صفحه نُت) بازنویسی شده و اجرای قطعه «کاکوتی (رقصی برای او)» اثر مرتضی حنانه اردیبهشت ماه ۱۴۰۴، پس از ۵۸ سال به همت کارگروه بایگانی آثار و اسناد آهنگسازان ایرانی انجمن موسیقی‌شناسی ایران با همکاری دانشگاه هنر ایران و حمایت وب‌سایت ایران‌موزیکولوژی با حضور جمعی از پژوهشگران و اساتید موسیقی در تالار فارابی دانشگاه هنر ایران برگزار شد.
عارف شاهدنواز آهنگساز و نوازنده سنتور در یادداشتی درباره قطعه «کاکوتی (رقصی برای او)» نوشته است: «کاکوتی، یکی از آن آثاری است که تا به امروز، نه تنها پارتیتور آن مفقود شده، که جز یک ضبط بی‌کیفیت از اولین و تنها اجرای آن در جریان جشن هنر سال ۱۳۴۶، اجرا و یا ضبط دیگری در اختیار نیست. قطعه‌ای که اتفاقا موقعیتی ویژه در کارنامه حنانه دارد. کاکوتی نام دختر حنانه است و حنانه این قطعه را با نام و یاد او، با نام کامل «کاکوتی، رقصی برای او»، تصنیف کرده است.
این قطعه در اولین دوره جشن هنر در بخش مسابقه آهنگسازی، با موضوع ایده‌های نوین در موسیقی ساخته و در رقابت فشرده آن سال با هنرمندانی همچون الیویه مسیان و ادگار وارز، برنده جایزه ویژه هیات داوران یا «گراند مانسیون اسپسیال» شد. این قطعه حدودا ۹ دقیقه‌ای، برای ارکستر نوشته شده و گویی نسبت به باقی آثار او، رنگ‌وبویی نزدیک‌تر، به تلقی کلی از موسیقی معاصر دارد. دو سولوی نسبتا بلند برای تیمپانی در دو تکرار، توجه خاص به سازهای کوبه‌ای ارکستر و تکنیک‌های مختلف‌شان، و رنگ و بوی مُدال خاص، به قول خود حنانه «یک سری از مدها» (یا به تعبیر محمدرضا تفضلی، مدال سریِل»)، گواه این مدعاست. حتی می‌توان گفت مساله هارمونی سِکُندال(زوج) که دغدغه اصلی حنانه بوده، در این قطعه نمود چندان چشمگیری ندارد.
اکنون، پس از بیش از نیم‌قرن، به کوشش امید محرابی، آهنگساز و رهبر ارکستر و از فارغ‌التحصیلان آهنگسازی دانشگاه هنر، پارتیتور این اثر، از روی همان تنها نسخه صوتی موجود از همان تنها اجرا، بازنویسی و منتشر شده است. انتشار پارتیتور این اثر، زمینه را برای پژوهش‌های بیشتر بر روی این اثر و شناختن تمثال تمام و کمال حنانه در قامت آهنگساز و امکان را برای هر چه بیشتر اجرا شدن آن بر روی صحنه‌ها، فراهم می‌کند.»
برای شنیدن قطعه «کاکوتی» اینجا مراجعه کنید. همچنین برای دیدن بخشی از اجرای قطعه «کاکوتی (رقصی برای او)» توسط ارکستری متشکل از دانشجویان موسیقی به رهبری امید محرابی در سال ۱۴۰۴ اینجا مراجعه کنید.
چگونگی بازنویسی پارتیتور «کاکوتی»
امید محرابی آهنگساز و رهبر ارکستر درباره بازنویسی پارتیتور (صفحه نُت) «کاکوتی» اظهار کرد: این پروژه در قالب یک کار دانشگاهی و به عنوان بخش نظری پایان‌نامه کارشناسی ارشد انجام شد. انتخاب موضوع و پیشبرد کار کاملا برعهده خودم بود؛ مواجهه تصادفی من با اثر «کاکوتی» و آگاهی از مفقود شدن پارتیتور آن، جرقه‌ای در ذهنم ایجاد کرد که شاید بتوان این قطعه را از روی تنها نسخه صوتی بازآفرینی و بازیابی کرد.
وی گفت: زمانی که در جست‌وجوی نسخه‌های صوتی برآمدم، نخستین بار فایل صوتی این اثر را در یک گروه مجازی متعلق به دانش‌آموختگان دانشگاه هنر شنیدم. پس از جست‌وجوی بسیار مشخص شد هیچ فایل صوتی دیگری در دسترس نیست. همچنین به نقل از آقای جهانگیر مجلسی دریافتم که این قطعه تنها یک بار اجرا و ضبط شده است؛ آن هم در نخستین دوره «جشن هنر شیراز» با همراهی ارکستر مجلسی تلویزیون.
محرابی افزود: حس کردم این اثر واقعا مهجور مانده و گویی همه چیز در نطفه برای آن خاموش شده است؛ درست زمانی که فرصت داشت شنیده شود و در حافظه فرهنگی ایران به ثبت برسد، گم‌شدن پارتیتور مانع از تداوم حیاتش شد. بر همین اساس، انگیزه‌ای جدی پیدا کردم تا از روی همان تنها نسخه صوتی برآمده از جشن هنر شیراز، اثر را آوانویسی و استخراج کنم.
این آهنگساز خاطرنشان کرد: فرآیند بازنویسی این پارتیتور، کاری آکادمیک و متمرکز بود؛ حدود هشت ماه برای استخراج و نگارش نسخه اولیه صرف شد و دو تا سه ماه نیز به ویرایش‌های نهایی و جزییات ارکستراسیون اختصاص یافت (از زمستان ۱۳۹۶ تا شهریور ۱۳۹۷). با این وجود، برگزاری یک اجرای شایسته و مراسم رونمایی برای این اثر پس از حدود ۶۰ سال خاموشی، با تاخیری هفت ساله همراه شد.
وی درباره چرایی مفقود شدن پارتیتور «کاکوتی» بیان کرد: درباره مرتضی حنانه عموما ناچاریم به نقل‌قول‌ها استناد کنیم؛ زیرا او همواره چهره‌ای بحث‌برانگیز میان آهنگسازان هم‌عصر خود بوده است. اغلب آهنگسازان هم‌دوره او چه درگذشتگان و چه آنان که در قید حیات هستند، آثارشان کم و بیش در دسترس است و از آنان به عنوان میراث فرهنگی یاد می‌شود اما در مورد حنانه شرایط متفاوت بود.
محرابی گفت: حنانه همواره این نگرش را داشت که آثار و نظراتش توسط دیگران درک نمی‌شود و جامعه هنوز آمادگی فهم ویژگی‌های کار او را ندارد. جالب اینجاست که این نگرش به برخی از شاگردان و پیروانش نیز سرایت کرده است؛ به گونه‌ای که نوعی نگاه مصادره‌گرایانه شکل گرفته و خواه با نیت خیر و خواه انحصارطلبانه معتقدند ذهن شنونده ایرانی هنوز برای فهم حنانه پرورش نیافته است.
این آهنگساز افزود: بر اساس روایت‌ها، آقای حنانه مفقود شدن پارتیتور را به بیژن گل‌سرخی نسبت می‌داد؛ اینکه نسخه در اختیار او مانده و پس از آن سرنوشتش نامعلوم شده است. گل‌سرخی در آن دوران رهبر ارکستر رادیو بود یا نقشی محوری در آن داشت. هر چند امروز نام او چندان آشنا نیست اما در نقل‌ها آمده که حنانه این ماجرا را ناشی از کوتاهی او می‌دانست، هر چند نمی‌توان با قطعیت کامل درباره این استناد سخن گفت.
محرابی درباره ویژگی‌های اثر «کاکوتی» بیان کرد: از منظر فنی و زیبایی‌شناسی، ویژگی‌ها و نوآوری‌های «کاکوتی» شایان توجه است؛ از جمله سولوهای طولانی تیمپانی که تا پیش از آن در آثار آهنگسازان ایرانی سابقه نداشت؛ به ویژه آنکه با دو تکنوازی متفاوت و محوری تکرار می‌شد. این ویژگی نشان‌دهنده جسارت آهنگساز در معرفی الگوهایی بود که در موسیقی مدرن غرب نمونه داشت اما در ایران بی‌سابقه بود.
وی افزود: حنانه در آن مقطع به تازگی از خارج به ایران بازگشته بود و می‌خواست دانش و اقتدار فنی خود را در کسوت یک آهنگساز آکادمیک نشان دهد. علاوه بر این، ساختارشکنی‌های ریتمیک و ملودیک در بخش‌های ابتدایی، به نوعی پیش‌درآمدی بر دوره‌های بعدی و کشف نظام «هارمونی زوج» او محسوب می‌شد؛ تصمیمی بنیادین برای تغییر روند هارمونی که ریشه‌هایش در «کاکوتی» نمایان است.
این رهبر ارکستر، وام‌داری و در عین حال درونی‌سازی هوشمندانه موسیقی نواحی ایران، به ویژه فرهنگ موسیقایی بختیاری را از دیگر ویژگی‌های قطعه «کاکوتی» دانست و گفت: گردش ملودی‌ها در سازهای بادی چوبی و برنجی، نوای کَرنا و سُرنا را تداعی می‌کند و فیگورهای ریتمیک سازهای کوبه‌ای، یادآور دهل و ضرباهنگ‌های بومی است؛ علاوه بر اینکه مایه‌هایی از ترانه‌های نام‌آشنای بختیاری در بافت اثر شنیده می‌شود. ساختار قطعه نیز شباهت زیادی به توالی رقص‌های مرحله‌ای بختیاری دارد.
وی اظهار کرد: در موسیقی غربی با فرم «سوئیت» روبه‌رو هستیم که از رقص‌های متوالی با تنداوها و وزن‌های گوناگون شکل می‌گیرد؛ پدیده‌ای که در فرهنگ بختیاری نیز با زنجیره‌ای از رقص‌ها (همچون فرناز، دوپا، سه‌پا و…) در آیین‌های سور و سوگ جریان دارد. این فرم مرحله به مرحله، کاملا با ماهیت «رقص» هم‌خوانی دارد؛ چنان که زیر عنوان قطعه نیز «رقصی برای او» نامگذاری شده و حنانه آن را به دخترش تقدیم کرده است.
محرابی با اشاره به قدمت بیش از ۵۰ ساله قطعه «کاکوتی» گفت: ساخت این اثر نیازمند جسارتی کم‌نظیر بود؛ حنانه این جسارت را با تاسیس ارکستر رادیو و شرکت در نخستین جشن هنر شیراز به نمایش گذاشت. رقابت و هم‌نشینی در کنار چهره‌های برجسته موسیقی معاصر جهان همچون ادگار وارز و الیویه مسیان در آن رویداد، بی‌تردید عاملی برای بروز خلاقیت و جسارت او بود؛ ویژگی‌هایی که از طبع پویا و جست‌وجوگر حنانه سرچشمه می‌گرفت.
این آهنگساز تاکید کرد: مرتضی حنانه گنجینه‌ای بزرگ برای تاریخ موسیقی ایران است. شایسته است توجه جامعه هنری و پژوهشگران بیش از گذشته به بازخوانی آثار او معطوف شود. متأسفانه هنوز بخش مهمی از آثار حنانه به سبب محدودیت‌های دسترسی یا انحصارهای شکل‌گرفته، در اختیار عموم پژوهشگران و مجریان قرار نگرفته است؛ موضوعی که همواره موجب دغدغه و گلایه برخی از اهالی موسیقی و حتی اعضای خانواده او بوده است. امیدواریم بستری فراهم شود تا میراث این استاد بزرگ در دسترس تمام علاقه‌مندان به پژوهش در موسیقی ایران قرار گیرد.
۲۴۲۲۴۳