غزال زیاری: یخ آب، عنصری حیاتی در تشکیل سامانههای سیارهای به شمار میرود. بررسیهای اخیر نشان داده که مقدار قابل توجهی از یخ آب در منظومه شمسی ما و در مناطق مختلفی همچون اروپا (قمر سیاره مشتری)، سطح مریخ و دنبالهدارهای مختلف شناسایی شده است؛ اما علم بشر تا پیش از این هرگز موفق به شناسایی یخ آب در اطراف ستارههای دیگر نشده بود.
برخلاف اینکه پیشتر بخار آب بهوفور مشاهده شده بود، تا به حال دلیلی برای مشاهده یخ وجود نداشت؛ هرچند هماکنون به نظر میرسد که اوضاع تغییر کرده است.
حضور یخ آب به کمک جیمز وب
اکنون یک تیم از اخترشناسان با استفاده از تلسکوپ فضایی جیمز وب ناسا توانستهاند وجود یخ آب را در یک دیسک بقایای سیارهای که به دور یک ستاره جوان مشابه خورشید میچرخد و فقط ۱۵۵ سال نوری از ما فاصله دارد، تأیید کنند. نکته جالب این است که یخ شناسایی شده، از نوعی است که در منظومه شمسی خود ما نیز وجود دارد.
چن شی (Chen Xie)، پژوهشگر مؤسسه جان هاپکینز و نویسنده اصلی این تحقیق، اظهار داشته: «جیمز وب نهتنها توانسته یخ آب را با وضوح شناسایی کند، بلکه یخ آب بلورین (یعنی همان نوعی که در مکانهایی نظیر حلقههای زحل و اجرام یخی حاضر در کمربند کویپر منظومه شمسی یافت میشود) را نیز شناسایی کرده است.»
ما غالباً آب را بهعنوان مجموعۀ عناصر ضروری برای زندگی در نظر میگیریم، اما تودههای یخ آب نقش اساسی در شکلگیری سیارات غولپیکر دارند. این سیارات به دلیل حجم عظیم خود، عامل تعیین کنندهای در ساختار کلی سامانههای سیارهای به شمار میروند.

شکلگیری سیارات با استفاده از اجرام یخی
پیوند اجرام یخی به یکدیگر منجر به شروع فرایند شکلگیری سیارات میشود و این احتمال وجود دارد که آب را به سیاراتی مانند زمین انتقال داده باشند؛ بنابراین، این کشف مسیر را برای بررسی اهمیت یخ آب در سامانههای فراخورشیدی هموار میکند.
چن شی در ادامه افزود: «وجود یخ آب به تسریع روند شکلگیری سیارات کمک میکند. افزون بر این، مواد یخی ممکن است در نهایت به سیارات سنگیای که در طول صدها میلیون سال شکل میگیرند، منتقل شوند.»
ستارهای که در کانون این کشف واقع شده، HD ۱۸۱۳۲۷ نام دارد و با سن حدود ۲۳ میلیون سال، در مقایسه با خورشید ۴.۶ میلیارد ساله ما، بهعنوان یک نوزاد به شمار میآید. این ستاره کمی پرجرمتر و داغتر از خورشید است و یک سامانه وسیعتر در اطراف آن وجود دارد.

تلسکوپ جیمز وب همچنین تأیید کرده است که میان این ستاره و دیسک بقایای اطراف آن، فاصلهای وسیع و خالی وجود دارد؛ جایی که یخهای آب مانند گلولههای برفی کثیف در ذرات غبار محصور شدهاند.
کریستین چن، اخترشناس مؤسسه علوم تلسکوپ فضایی بالتیمور و یکی از نویسندگان این مقاله، توضیح میدهد: «در دیسک بقایای این ستاره، برخوردهای منظم در حال انجام است. وقتی این اجرام یخی به هم برخورد میکنند، ذرات ریزی از یخ و غبار آزاد میشوند که دقیقاً اندازهشان برای شناسایی توسط تلسکوپ جیمز وب مناسب است.»
یخ آب عمدتاً در نواحی بیرونی دیسک که بیش از ۲۰٪ آن از یخ آب تشکیل شده است، موجود است؛ اما تنها ۸٪ از مواد تشکیلدهنده بخش میانی دیسک (بخشی که در آن سرعت تولید یخ بیشتر از تبخیر آن نیست) یخ آب هستند.
در نزدیکی ستاره، شواهدی از یخها تقریباً مشاهده نشده است. اخترشناسان بر این باورند که تابش فرابنفش ستاره این تودههای یخی را به مرور زمان تبخیر کرده است. اگر هم چیزی از آنها باقی مانده باشد، احتمالاً این یخها در داخل اجرام صخرهای به نام “سیارهزادها” (planetesimals) مخفی شدهاند؛ این اجرام به عنوان سنگ بنای شکلگیری سیارات محسوب میشوند.

شباهت جالب با کمربند کویپر
نکته قابل توجه دیگر این است که ساختار دیسک بقایا شباهت زیادی به کمربند کویپر در منظومه شمسی ما دارد. این ناحیه مملو از دنبالهدارها، سیارههای کوتوله و اجرام یخی است و پس از سیاره نپتون قرار دارد. این شباهت ممکن است دلالت بر وجود الگویی جهانی در فرآیند تکامل سامانههای سیارهای داشته باشد.
شاید تصادفی نباشد که یخآبیای که در اطراف ستارهای دیگر مشاهده شده، توزیعی مشابه با منظومه شمسی ما را نشان میدهد. اما پاسخ دقیق به این موضوع تنها از طریق مشاهدات آینده که احتمالاً با استفاده از تلسکوپ جیمز وب انجام خواهد شد، فراهم میگردد.
منبع: futurism
۵۸۳۲۱