نگار علی- احسان چیتساز، معاون برنامهریزی و سیاستگذاری وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، به تازگی از ابتکار جدیدی با نام «منطقه آزاد سایبری» پردهبرداری کرده است. وی در تشریح این ابتکار اظهار داشت: «ایجاد «مناطق آزاد سایبری» یکی از اهداف اصلی برنامه وزارت ارتباطات در دولت چهاردهم است. در این مناطق، بسیاری از محدودیتهای اینترنتی که در دیگر نقاط کشور برقرارند، وجود نخواهد داشت. به همین دلیل، موضوع تولید محتوا بهصورت جدی در نظر گرفته شده است.»
منظور از «منطقه آزاد سایبری» چیست؟
این اصطلاح احتمالاً بر مبنای «مناطق آزاد تجاری» انتخاب شده که در آنها قوانین مالیاتی یا گمرکی سختگیرانهای وجود ندارد تا کسبوکارها بتوانند گسترش یابند. اکنون در حوزه اینترنت، «منطقه آزاد سایبری» ممکن است به این معنا باشد:
1. کاهش یا حذف فیلترینگ در یک ناحیه خاص
چیتساز بیان کرد «بسیاری از محدودیتهای اینترنت در این مناطق برقرار نیستند»؛ به این معنا که ممکن است دسترسی آزادتری به اینترنت جهانی بدون فیلترهای شدید برای کسبوکارها و شاید ساکنان آن ناحیه فراهم شود.
2. ایجاد یک ناحیه ویژه برای استارتاپها، شرکتهای فناورانه یا تولیدکنندگان محتوا
به جای آزادسازی اینترنت بهصورت سراسری، دولت ممکن است در یک محدوده جغرافیایی خاص (مانند یک شهرک دیجیتال یا پارک فناوری) شرایطی فراهم کند که شرکتها بتوانند به زیرساختهای با دسترسی آزادتر، سریعتر و با محدودیت کمتر دست پیدا کنند.
3. نوعی اینترنت با دو سطح مختلف یا اینترنت طبقاتی
اگر دسترسی آزاد به اینترنت تنها در این «مناطق آزاد» امکانپذیر باشد، در عمل به وجود آمدن تبعیض دیجیتال را مشاهده خواهیم کرد: جایی که عدهای در یک ناحیه خاص از مزایای کامل اینترنت بهرهمند هستند، در حالی که سایر مردم کشور همچنان با محدودیتهای عمومی (مانند فیلتر، سرعت پایین، دسترسی محدود به پلتفرمها و…) مواجهاند.
4. ابزاری برای کنترل مهاجرت دیجیتال یا معکوس کردن فرار سرمایههای فناورانه
با شکلگیری اینگونه مناطق آزاد، دولت به دنبال ایجاد انگیزه برای ماندن یا بازگشت برخی شرکتها، تولیدکنندگان محتوا و فعالان اقتصادی است که یا از کشور رفتهاند یا در آستانه مهاجرت هستند.
نفی «اینترنت طبقاتی» با تأسیس «منطقه آزاد سایبری»
معاون برنامهریزی و سیاستگذاری وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در حالی از منطقه آزاد سایبری یاد میکند که ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات ایران، در اظهارات مختلف خود تأکید کرده است که این وزارتخانه به هیچ وجه اعتقادی به «اینترنت طبقاتی» ندارد.
روابط عمومی وزارت ارتباطات در دی ماه ۱۴۰۳ به اظهارات وزیر علوم در مورد رفع فیلتر یوتیوب برای اساتید و دانشجویان پاسخ داد و اعلام کرد که این موضوع یک توافق بین وزارت علوم و دادستانی است و ارتباطی با وزارت ارتباطات ندارد.
عبداللهی نژاد با یادآوری اینکه وزیر ارتباطات نظر خود را قبلاً درباره اینترنت طبقاتی به وضوح بیان کرده است، گفت:« تا آنجا که میدانم این دسترسی مختص محیطهای دانشگاهی و مراکز پژوهشی است. احتمالاً منظور جناب آقای دکتر سیمایی صراف، وزیر محترم علوم از ذکر نام وزارت ارتباطات، بحث رایگان کردن اینترنت در دانشگاهها میباشد.»
اکنون با این مقدمه، سؤال مهمتری برای کاربران و فعالان دیجیتال مطرح میشود: آیا «منطقه آزاد سایبری» اقدامی برای باز کردن چالشهای ارتباطی است یا صرفاً یک نام جدید برای سیاستی قدیمی و تبعیضآمیز؟ اگر فقط بخش کوچکی از جامعه از اینترنت بدون فیلتر، زیرساخت سریعتر و دسترسی آزادتر بهرهمند شود، آیا این به معنای همان مسیر اینترنت طبقاتی نیست که پیشتر وزارت ارتباطات آن را رد کرده است؟ یا آیا این طرح، نقطه شروعی برای آزمایش نسخهای ملایمتر از سیاستهای سختگیرانه است، با این امید که در آینده گسترش یابد؟
پاسخ به این نگرانیها هنوز مشخص نیست. اما واضح است که کاربران ایرانی باید با دقت و حساسیت بیشتر، روند تصمیمگیریهای فناوری را رصد کنند؛ زیرا این بار، مسأله فقط «محدودیت» نیست، بلکه «عدالت» در دسترسی به اینترنت نیز باید در نظر گرفته شود.
۲۲۷۲۲۷