غزال زیاری: وقتی به فضا نگاه میکنیم، به نظر میرسد که فضایی بدون بو و بیصدا باشد؛ اما واقعیت این است که دنیای کیهانی پر از بویی شگفتانگیز، گاه آشنا و گاه ناخوشایند است.
محققان با بررسی ترکیبات شیمیایی در جو سیارات، دنبالهدارها و ابرهای گازی تلاش میکنند تا به فهم بهتری از منبع این بوها و آنچه که درباره ساختار کیهان به ما میگوید، دست یابند. مارینا بارسنیلا، دانشمند حوزه فضا و طراح عطر، از پیشگامان این پژوهش است که با تلفیق علم و هنر عطرسازی، تجربیات بویایی فرازمینی را برای انسانها قابل لمس کرده است.
سیاره مشتری: یک بمب بوی ناخوشایند
به گفته بارسنیلا، سیاره مشتری که بزرگترین سیاره در منظومه شمسی است، مانند بمب بوی ناخوشایند عمل میکند. این غول گازی از لایههای متنوعی از ابرها تشکیل شده که هرکدام ترکیب شیمیایی خاص خود را دارند. لایه بالایی شامل یخ آمونیاک است که بوی این ترکیب مشابه بوی ادرار گربه است.
در لایههای زیرین، با سولفید آمونیوم مواجه میشویم: ترکیبی از آمونیاک و گوگرد که بویی مشابه تخممرغ گندیده دارد. هرچه به اعماق این جو برویم، بوی نفت و سیر نیز احساس میشود که نشاندهنده وجود مولکولهای آلی از جمله تولینها است که خود در تولید بنزین نیز وجود دارند.
با این حال، پیش از آنکه فشار وحشتناک این سیاره شما را تحتفشار قرار دهد، احتمالاً بوها آنقدر غیرقابل تحمل خواهند بود که تصمیم به رفتن به آنجا را از ذهنتان پاک خواهید کرد!
ایستگاه فضایی: بوی فلز داغ و دود سوخته
بوها در فضا به شکل متفاوتی احساس میشوند. در شرایط بیوزنی، حرارت به سمت بالا حرکت نمیکند؛ بنابراین بوی غذا از بشقاب به بیرون نمیآید، مگر اینکه بهطور مستقیم بینیتان را در ظرف غذا فرو کنید. با این حال، برخی فضانوردان پس از بازگشت از راهپیمایی فضایی، بویی فلزی و سوخته، شبیه به جوشکاری یا باروت را توصیف کردهاند.
هلن شارمن، نخستین فضانورد بریتانیایی، بر این باور است که این بو احتمالاً به دلیل واکنش اکسیژن اتمی که به لباس فضانورد میچسبد، با اکسیژن موجود در ایستگاه و تولید اوزون رخ میدهد. این خصوصاً همان بویی است که پس از رعدوبرق یا برقگرفتگی بر روی زمین حس میشود.
اتمهای ستارههای در حال مرگ
علت دیگری که باعث ایجاد بوی خاص در فضا میشود، به مولکولهایی مرتبط است که در زمان مرگ ستارگان تولید میشوند. این مولکولها که به “هیدروکربنهای آروماتیک چند حلقهای” یا (PAH) نامیده میشوند، شبیه به شبکههای شیمیایی مشبک هستند و در فرآیند احتراق ناکامل مواد آلی در زمین، مانند سوختن نفت یا غذا، مشاهده میشوند. بوی آنها ترکیبی از پلاستیک سوخته، قیر و نفتالین است.

عطرهای کیهانی: از بادام سوخته تا ضدیخ
هر بخش از کیهان دارای بوی خاص خود است. مثلاً بویی که از قمر تیتان برمیخیزد، ترکیبی از عطرهای بادام، بنزین و ماهی فاسد است. سیاره HD 189733b که در فاصله 64 سال نوری از زمین قرار دارد، احتمالاً بویی مشابه تخممرغ گندیده دارد.
در سحابی بزرگ Sagittarius B2 که نزدیک به مرکز کهکشان راه شیری است، مولکولهایی از جمله متانول، اتانول، استون، گلیکول (ضدیخ) و سولفید هیدروژن شناسایی شدهاند (این ترکیبات عموماً به عنوان پیشمادههای حیات در نظر گرفته میشوند). حتی در آنجا میتوان مولکول اتیلفرمات را یافت و به احتمال زیاد به همین خاطر است که گفته میشود مرکز کهکشان بوی تمشک میدهد.
“`html

به گفته بارسنیلا، این برداشت کمی سطحی است. اتیلفرمات بویی مشابه لاک ناخن و الکل دارد و تنها یکی از مولکولهایی است که در طعم تمشک تأثیرگذار است و نه الزاما بوی دقیق آن.
نشانههایی از زندگی: آیا سیارهای با بوی کلم گندیده وجود دارد؟
شاید جالبترین کشف در مورد بوی فضا، به سیاره K۲-۱۸b که در فاصلهای ۱۲۰ سال نوری از زمین واقع شده، مربوط باشد. به احتمال زیاد جو این سیاره حاوی دیمتیلسولفید (DMS) است؛ مولکولی که در زمین به وسیله فیتوپلانکتونها و موجودات دریایی تولید میشود و جزء عوامل بوی دریا به شمار میآید.
اگر واقعاً این ترکیب در K۲-۱۸b وجود داشته باشد، میتوان آن را نشانهای از وجود زندگی دریایی در این سیاره اقیانوسی تعبیر کرد.
برخی دانشمندان حتی پیشبینی میکنند که این سیاره ممکن است مقدار DMS را دهها هزار برابر بیشتر از زمین داشته باشد و اگر امکان استشمام بوی این سیاره وجود داشت، احتمالاً بویی شبیه به کلم پختهشده در یک محیط مرطوب را حس میکردیم.

فضا با بوهای آشنا پر شده است
شاید شما را شگفتزده کند، اما بسیاری از بوهایی که در فضا یافت شدهاند، برای ما کسانی که روی زمین زندگی میکنیم، آشنا به نظر میرسند. از عطر نفت، تخممرغ گندیده و ضدیخ گرفته تا بوی بادام و لاک ناخن. این نزدیکی نشاندهنده این است که اجزای سازنده حیات و بوهای مربوط به آن در سراسر کهکشان پراکندهاند.
مارینا بارسنیلا با طراحی عطرهایی برای موزه تاریخ طبیعی لندن، سعی کرده است تا این بوها را به زمین بیاورد. یکی از نمونههای جالب، “بوی مریخ” است که مشابه بوی گردوغبار زنگزده، چوب کهنه و کاغذ مرطوب است؛ بویی آشنا که حس انباریهای قدیمی یا گوشههای مرطوب کتابخانهها را به یاد میآورد.

و در نهایت، بوی زمین…
با وجود تمام شگفتیهای بویایی در کیهان، شاید شیرینترین و عاطفیترین عطر برای ما انسانها، بوی کره زمین باشد. هلن شارمن، فضانورد، پس از فرود در دشتهای قزاقستان، لحظهای را توصیف میکند که درپوش سفینه باز شد و بوی گیاهان لگدشده، خاک نمناک و هوای تازه به مشامش رسید.
شاید همین نکته باشد: جهان ممکن است مملو از عطرهای عجیب و غریب باشد، اما هیچ چیز به اندازه بوی خانه، آشنا و دلگرمکننده نیست.
منبع: BBC
۵۸۳۲۱
“`