طبق گزارش صحت خبر، یک تحقیق جدید که در زمینه ژنومهای باستانی باکتری مارپیچشکل بورلیا رکورنتیس (Borrelia recurrentis) انجام شده است، عامل بیماری تب بازگشتی شپشی، نشانگر این است که این میکروب تقریباً ۵۰۰۰ سال پیش از یک نژاد خفیفتر که از طریق کنه منتقل میشد، منشعب شده است. ظهور این عامل بیماریزا همزمان با شروع اهلیسازی گوسفندان در خاورمیانه و افزایش استفاده از پارچههای پشمی در اوراسیا بوده است.
به نقل از زومیت، پوجا سوالی، ژنتیکدان و یکی از سرپرستان تحقیق، میگوید که لباسهای پشمی فضایی مناسب برای تخمگذاری شپش بدن (Pediculus humanus) ایجاد میکنند و این مسأله میتواند به گسترش بورلیا رکورنتیس کمک کرده باشد.
شواهد تاریخی از دوران یونان باستان و قرون وسطای اروپا نشان میدهد که تبهای چندروزه و بازگشتی وجود داشته است؛ نشانهای که نشاندهندهٔ رایج بودن این بیماری در گذشته است. برخلاف وضعیت امروز که آنتیبیوتیکها معمولاً قادر به درمان عفونتهای ناشی از بورلیا رکورنتیس هستند، اما هنوز هم میزان مرگومیر ممکن است به ۱۰ تا ۴۰ درصد برسد.
این پژوهش به عنوان بخشی از یک پروژه گستردهتر برای شناسایی بیماریهای باستانی انجام شده است. در این پروژه، سوالی و همکارانش مجموعه بزرگی از ژنومهای انسانهای باستانی در بریتانیا را بررسی کردند تا عوامل بیماریزا را شناسایی کنند. محققان موفق به شناسایی چهار مورد از عفونتهای بورلیا رکورنتیس با قدمتی بین ۲۳۰۰ تا ۶۰۰ سال شدند.
سپس، نمونهها با توالی ژنی بهدستآمده از نروژ در دوران قرون وسطی و همچنین با گونههای معاصر مقایسه شدند. یافتهها نشان میدهد که بورلیا رکورنتیس در حدود چهار تا شش هزار سال پیش از نژاد کنهای خود به نام بورلیا دوتونی (Borrelia duttonii) جدا شده است.
این بازه زمانی تقریباً با دورهای همزمان است که انسانها در سراسر اروپا و آسیا به میزان بیشتری از محصولات دامی مانند پشم و شیر استفاده میکردند. پونتوس اسکوگلوند، دیرینژنتیکدان در مؤسسه فرانسیس کریک در لندن و یکی از نویسندگان همکار تحقیق، میگوید: «تکنولوژیهایی مانند پوشاک پشمی که عموماً به عنوان منشأ بیماری شناخته نمیشوند، میتوانند فرصت ظهور عوامل بیماریزای جدید را مهیا کنند.»
ژنهایی که از بین رفتند
یکی از ویژگیهای بارز بورلیا رکورنتیس در مقایسه با خویشاوندان کنهای این باکتری که سبب ایجاد تبهای بازگشتی میشوند، از بین رفتن قابل توجه بخشی از ژنوم آن است. در طول زمان، برخی از ژنها در این باکتری از بین رفته یا غیرفعال شدهاند و دادههای بهدستآمده از ژنومهای باستانی نشان میدهند که این فرآیند به شکل تدریجی صورت گرفته است.
شارلوت هولدکرافت، ویروسشناس از دانشگاه کمبریج، اظهار میدارد که از دست رفتن ژنوم ممکن است با تغییر ناقل بیماری از کنه به شپش بدن نسبت داشته باشد. در حالی که کنهها میتوانند میزبانهای مختلفی باشند، شپش بدن تنها در انسان وجود دارد. هولدکرافت میگوید: «پاتوژن در حال کنار گذاشتن برخی از مواد ژنتیکی خود است که دیگر برای بقاء در محیط انسانی نیازی به آنها ندارد.»
میریام گولیل، میکروبیولوژیست در دانشگاه وین، عنوان میکند که «نظریهٔ ارتباط بین اهلیسازی گوسفند و استفاده از پشم با ظهور تب بازگشتی شپشی منطقی به نظر میرسد، اما برای تأیید این فرضیه نیاز به بررسی نمونههای بیشتر از گذشته وجود دارد. یک مطالعه پیشانتشار در سال ۲۰۲۳، ۳۴ مورد دیگر از این عفونت را در نمونههای باستانی شناسایی کرده که شامل بقایای انسانی مربوط به ۵۵۰۰ سال پیش در اسکاندیناوی نیز بوده است.»
در پایان، اسکوگلوند بر اساس یافتههای اخیر پیشبینی میکند که در پنج تا ده سال آینده، پژوهشگران بیشتری به جستوجوی شواهد عفونت بورلیا رکورنتیس در بقایای باستانی، به ویژه در اروپای شرقی و منطقه خاورمیانه، خواهند پرداخت. او به این نکته اشاره میکند که: «به زودی، احتمالاً تصویری واضح از زمان فراگیر شدن این بیماری بهدست خواهیم آورد.»
۵۸۵۸